Christophe Boesch

Christophe Boesch
Państwo działania

Szwajcaria, Francja

Data i miejsce urodzenia

11 sierpnia 1951
St. Gallen

Data śmierci

14 stycznia 2024

profesor
Specjalność: prymatologia, etologia
Alma Mater

Uniwersytet Genewski

Doktorat

1984 – biologia
Uniwersytet Zuryski
promotor: Hans Kummer

Habilitacja

1994
Uniwersytet w Bazylei

Uczelnia

Uniwersytet w Bazylei

Stanowisko

adiunkt

Okres zatrudn.

1991–1997

Instytut

Instytut Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka

Stanowisko

dyrektor Działu Prymatologii

Okres zatrudn.

1997–2019

Uczelnia

Uniwersytet w Lipsku

Stanowisko

profesor honorowy

Okres zatrudn.

od 1999

Odznaczenia
Oficer Orderu Narodowego Wybrzeża Kości Słoniowej
Nagrody

St Andrews Prize for the Environment (2015)

Christophe Boesch (ur. 11 sierpnia 1951 w St. Gallen, zm. 14 stycznia 2024) – szwajcarsko-francuski prymatolog i etolog, badacz zachowania dziko żyjących szympansów. Założyciel długoterminowego projektu badawczego Taï Chimpanzee Project w Parku Narodowym Taï w Wybrzeżu Kości Słoniowej (1979), w latach 1997–2019 dyrektor Działu Prymatologii Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku, współzałożyciel i prezes organizacji Wild Chimpanzee Foundation.

Życiorys

Młodość i wykształcenie

Urodził się w St. Gallen; miał obywatelstwo szwajcarskie i francuskie. Był synem psychologa Ernsta Eduarda Boescha, twórcy tzw. szkoły saarbrückeńskiej w psychologii kulturowej. Gdy miał 12 lat, ojciec podarował mu książkę Konrada Lorenza o zachowaniu zwierząt (ang. King Solomon’s Ring), która rozbudziła w nim trwałe zainteresowanie etologią.

W latach 1965–1968 uczył się w Lycée François-Villon w Paryżu, a w latach 1968–1970 w Collège Calvin w Genewie, gdzie zdał maturę (maturité scientifique). W latach 1970–1975 studiował biologię na Uniwersytecie Genewskim, uzyskując w 1975 dyplom biologa. W 1973 przez trzy miesiące prowadził pod kierunkiem Dian Fossey spis goryli górskich w górach Wirunga w Rwandzie; badania te stały się podstawą jego pracy dyplomowej.

W 1975 i 1977 uczył biologii w genewskiej szkole średniej Collège Moderne. W 1976 spędził osiem miesięcy w Parku Narodowym Taï, gdzie prowadził wstępne obserwacje szympansów rozłupujących orzechy i oceniał możliwość podjęcia długoterminowych badań. W 1978 przez cztery miesiące był asystentem w Katedrze Etologii i Badań nad Dziką Przyrodą Uniwersytetu Zuryskiego, kierowanej przez Hansa Kummera. Pod jego kierunkiem w latach 1979–1984 przygotował rozprawę doktorską Nut-cracking behaviour of wild chimpanzees, obronioną w 1984. W 1994 habilitował się na Uniwersytecie w Bazylei u Stephena Stearnsa.

Kariera naukowa

Latem 1979 wraz z żoną Hedwige założył obóz badawczy w Parku Narodowym Taï, dając początek Taï Chimpanzee Project. Było to pierwsze długoterminowe badanie szympansów prowadzone w zwartym lesie deszczowym, a nie w środowisku mozaiki sawanny i lasu, takim jak w Gombe, gdzie od niemal dwóch dekad pracowała Jane Goodall. Badacze nie dokarmiali zwierząt; przyzwyczajenie (habituacja) szympansów do obecności ludzi zajęło około pięciu lat, a systematyczne zbieranie danych o pierwszej społeczności, tzw. grupie Północnej, rozpoczęto w 1985. Przez wiele lat Boeschowie pracowali w terenie wraz z dwojgiem małych dzieci.

W latach 1984–1990 Boesch był pracownikiem naukowym (postdoctoral research associate) na Uniwersytecie Zuryskim, a od stycznia 1991 do września 1997 adiunktem w Katedrze Biologii Populacyjnej Uniwersytetu w Bazylei. Wiosną 1995 wykładał jako profesor wizytujący na uniwersytecie w Rennes, a wiosną 1996 w École normale supérieure w Paryżu. Prowadził też porównawcze badania terenowe szympansów w Parku Narodowym Gombe (1990 i 1992) oraz w Parku Narodowym Gór Mahale (1999) w Tanzanii.

W 1997 został jednym z dyrektorów-założycieli Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku i objął kierownictwo Działu Prymatologii. Kierował nim do przejścia na emeryturę w 2019. Od 1999 był także profesorem honorowym w Instytucie Zoologii Uniwersytetu w Lipsku. Jako dyrektor wspierał przez ponad 20 lat badania terenowe bonobo, szympansów i goryli; założył m.in. stanowisko badawcze Ozouga w Gabonie. W 2013 przekazał kierownictwo projektu w Taï Romanowi Wittigowi i Catherine Crockford.

Zainicjował program Pan African Programme: The Cultured Chimpanzee (PanAf), w ramach którego zebrano dane z ponad 50 stanowisk w 18 krajach Afryki. Według Szwajcarskiego Centrum Badań Naukowych w Wybrzeżu Kości Słoniowej (CSRS) przyczynił się do wykształcenia około stu prymatologów z różnych krajów, w tym około dziesięciu z Wybrzeża Kości Słoniowej. W latach 1990–2004 był członkiem rady redakcyjnej „International Journal of Primatology”.

Badania naukowe

Boesch uważał, że rzetelne porównanie ludzi i szympansów wymaga badania obu gatunków w ich naturalnym środowisku, a wnioski o wyjątkowości człowieka oparte na obserwacjach zwierząt w niewoli uznawał za niepełne. Na tym tle prowadził polemikę z Michaelem Tomasello i Josepem Callem: zarzucał porównaniom szympansów żyjących w niewoli z dziećmi z krajów zachodnich pomijanie wpływu rozwoju i środowiska na wyniki testów poznawczych. Na podstawie wieloletnich obserwacji w Taï wykazał, że szympansy rozłupują co najmniej pięć rodzajów orzechów, używając drewnianych i kamiennych „młotków” dobieranych do twardości łupiny. Z analizy przenoszenia kamieni do miejsc rozłupywania wnioskował o posługiwaniu się przez szympansy mapami umysłowymi, a zachowania matek ułatwiających młodym naukę tej techniki opisał jako przykład nauczania u zwierząt. W 2007 wraz z archeologiem Juliem Mercaderem opisał w Wybrzeżu Kości Słoniowej stanowisko Noulo ze śladami rozłupywania orzechów przez szympansy sprzed około 4300 lat. Badania szympansów z Parku Narodowego Loango w Gabonie ujawniły z kolei złożone zestawy narzędzi służące do wydobywania miodu.

Drugim ważnym nurtem jego prac były zespołowe polowania szympansów na małpy, przede wszystkim na gerezanki rude. Wykazał, że myśliwi z Taï pełnią podczas polowania odrębne, uzupełniające się role, a polowania te są znacznie częściej zespołowe i skoordynowane niż w Gombe. Opisał wpływ drapieżnictwa lampartów na wielkość grup szympansów oraz 18 przypadków adopcji osieroconych młodych przez członków grupy, z których połowy dokonały samce. Zdaniem współpracowników jego obserwacje złożyły się na obraz szympansów zachodnich jako zwierząt szczególnie skłonnych do współpracy, z niskim poziomem śmiertelnej agresji. Jego zespół prowadził też genetyczne badania ojcostwa i pokrewieństwa w społecznościach szympansów.

Boesch jako pierwszy zastosował do szympansów porównawcze podejście obejmujące wiele populacji. W 1999 wraz z Andrew Whitenem zorganizował porównanie zachowań siedmiu populacji szympansów; opublikowana w „Nature” praca Cultures in chimpanzees usystematyzowała badania nad zróżnicowaniem kulturowym tych zwierząt i zapoczątkowała podobne badania w całej Afryce. Dane zebrane w programie PanAf wskazały, że działalność człowieka zubaża różnorodność zachowań szympansów. Swoje poglądy na kulturę zwierząt przedstawił w książce Wild Cultures: A Comparison between Chimpanzee and Human Cultures (2012). W późniejszych latach porównywał technikę rozłupywania orzechów u szympansów i u łowców-zbieraczy z ludów Mbendjele i Aka w Republice Środkowoafrykańskiej i Kongo.

Był współautorem opisu nowego szczepu wirusa Ebola, wyizolowanego od osoby zakażonej podczas sekcji zwłok dzikiego szympansa w Wybrzeżu Kości Słoniowej. Był to pierwszy przypadek zakażenia człowieka powiązany z naturalnie zakażonymi małpami w Afryce. Badania prowadzone przez jego zespół wspólnie z Instytutem Roberta Kocha wykazały, że ludzkie wirusy oddechowe powodują zgony szympansów w Taï. W rezultacie w projekcie wprowadzono ścisłe zasady kwarantanny i higieny, które w latach 2010–2012 zahamowały przenoszenie chorób układu oddechowego na szympansy, a program weterynaryjny kierowany przez Fabiana Leendertza z Instytutu Roberta Kocha zapewnił stałą obecność lekarza weterynarii w terenie.

Ochrona przyrody

W latach 1987–1988 jako konsultant WWF negocjował z rządem Wybrzeża Kości Słoniowej projekt ochrony Parku Narodowego Taï, a w latach 1988–1992 koordynował jego realizację. Był świadkiem szybkiego zanikania lasów: w 1979 do obozu badawczego jechał przez około 100 km lasu pierwotnego, dwadzieścia lat później zostało z niego około 5 km.

W 2000 wraz z żoną założył Wild Chimpanzee Foundation (WCF), fundację działającą na rzecz ochrony dziko żyjących szympansów i ich siedlisk w Afryce Zachodniej. Był jej prezesem do śmierci. Fundacja współpracuje ze społecznościami lokalnymi w Wybrzeżu Kości Słoniowej, Liberii i Gwinei, a także w Sierra Leone. Boesch organizował inwentaryzacje populacji szympansów w lasach Górnej Gwinei i zabiegał u rządów tych państw o objęcie ochroną najcenniejszych obszarów; jego współpraca z władzami przyczyniła się do utworzenia kilku parków narodowych, w tym Parku Narodowego Moyen-Bafing w Gwinei. Postulował utworzenie ciągłego obszaru chronionego od Senegalu po Wybrzeże Kości Słoniowej.

Od 1986 był członkiem Grupy Specjalistów ds. Naczelnych Komisji Przetrwania Gatunków IUCN, od 2003 członkiem komitetu wykonawczego jej Sekcji Małp Człekokształtnych, a od 2003 współprzewodniczącym komitetu naukowego programu GRASP (Great Apes Survival Project) prowadzonego przez UNEP i UNESCO. Odegrał kluczową rolę w utworzeniu w 2005 bazy danych IUCN A.P.E.S., gromadzącej wyniki terenowych badań populacji małp człekokształtnych.

Popularyzacja nauki

Szympansy z badanych przez niego grup w Taï były bohaterami filmu przyrodniczego Disneynature Szympans (ang. Chimpanzee, 2012), kręconego w latach 2008–2010 pod jego nadzorem naukowym. Wraz z Sanjidą O’Connell napisał książkę o powstawaniu tego filmu. Badania w Taï były też tematem kilku filmów dokumentalnych BBC.

Nagrody i wyróżnienia

Życie prywatne

Był żonaty z Hedwige Boesch-Achermann, z którą prowadził badania i był współautorem wielu publikacji. Mieli dwoje dzieci: Lukasa (ur. 1983) i Léonore (ur. 1988). Zmarł nagle 14 stycznia 2024 w wieku 72 lat.

Wybrane publikacje

Książki

  • The Chimpanzees of the Taï Forest: Behavioural Ecology and Evolution (wspólnie z Hedwige Boesch-Achermann), Oxford: Oxford University Press, 2000, ISBN 978-0-19-850507-5.
  • Behavioural Diversity in Chimpanzees and Bonobos (red. wspólnie z Gottfriedem Hohmannem i Lindą Marchant), Cambridge: Cambridge University Press, 2002, ISBN 978-0-521-00613-2.
  • Monogamy: Mating Strategies and Partnerships in Birds, Humans and Other Mammals (red. wspólnie z Ulrichem H. Reichardem), Cambridge: Cambridge University Press, 2003, ISBN 978-0-521-52577-0.
  • Feeding Ecology in Apes and Other Primates (red. wspólnie z Gottfriedem Hohmannem i Marthą M. Robbins), Cambridge: Cambridge University Press, 2006, ISBN 978-0-521-85837-3.
  • The Real Chimpanzee: Sex Strategies in the Forest, Cambridge: Cambridge University Press, 2009, ISBN 978-0-521-12513-0.
  • Among African Apes: Stories and Photos from the Field (red. wspólnie z Marthą M. Robbins), Berkeley: University of California Press, 2011, ISBN 978-0-520-26710-7.
  • Manifeste pour les grands singes (wspólnie z Emmanuelle Grundmann i Blaise’em Mulhauserem), Lozanna: Presses polytechniques et universitaires romandes, 2011, ISBN 978-2-88074-914-9.
  • Wild Cultures: A Comparison between Chimpanzee and Human Cultures, Cambridge: Cambridge University Press, 2012, ISBN 978-1-107-02537-0.
  • Chimpanzee: The Making of the Film (wspólnie z Sanjidą O’Connell), Nowy Jork: Disney Editions, 2012, ISBN 978-1-4231-5364-1.
  • Tool Use in Animals: Cognition and Ecology (red. wspólnie z Crickette Sanz i Josepem Callem), Cambridge: Cambridge University Press, 2013, ISBN 978-1-107-01119-9.

Artykuły

  • C. Boesch, H. Boesch, Optimisation of nut-cracking with natural hammers by wild chimpanzees, „Behaviour”, 83 (3–4), 1983, s. 265–286, DOI: 10.1163/156853983X00192.
  • C. Boesch, Cooperative hunting in wild chimpanzees, „Animal Behaviour”, 48 (3), 1994, s. 653–667, DOI: 10.1006/anbe.1994.1285.
  • C. Boesch, P. Marchesi, N. Marchesi, B. Fruth, F. Joulian, Is nut cracking in wild chimpanzees a cultural behaviour?, „Journal of Human Evolution”, 26 (4), 1994, s. 325–338, DOI: 10.1006/jhev.1994.1020.
  • A. Whiten, J. Goodall, W.C. McGrew i inni, Cultures in chimpanzees, „Nature”, 399 (6737), 1999, s. 682–685, DOI: 10.1038/21415.
  • H.S. Kühl, C. Boesch i inni, Human impact erodes chimpanzee behavioral diversity, „Science”, 363 (6434), 2019, s. 1453–1455, DOI: 10.1126/science.aau4532.

Przypisy

  1. 1 2 3 Christophe Boesch Passed Away [online], Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology, 19 stycznia 2024 [dostęp 2026-10-26] (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Catherine Crockford i inni, Christophe Boesch (1951–2024): Primatology Pioneer with a Long-Term Vision for Research and Conservation, „International Journal of Primatology”, 45 (4), 2024, s. 721–725, DOI: 10.1007/s10764-024-00420-y (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Prof. Dr. Christophe Boesch: Curriculum Vitae [online], Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology [dostęp 2026-10-26] (ang.).
  4. ↑ Ernest Eduard Boesch Dies at 98 [online], International Association for Cross-Cultural Psychology [dostęp 2026-10-26] (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Kathelijne Koops, Richard Wrangham, Christophe Boesch (1951–2024), primatologist and chimpanzee champion, „Nature”, 627 (8004), 2024, s. 488, DOI: 10.1038/d41586-024-00638-z, PMID: 38429507 (ang.).
  6. 1 2 3 4 5 Roman M. Wittig, 40 years of research at the Taï Chimpanzee Project, „Pan Africa News”, 25 (2), 2018, s. 16–18 [dostęp 2026-10-26] (ang.).
  7. 1 2 Inza Koné, Tribute to Christophe Boesch [online], Centre Suisse de Recherches Scientifiques en Côte d’Ivoire [dostęp 2026-10-26] (ang.).
  8. ↑ Christophe Boesch, What makes us human (Homo sapiens)? The challenge of cognitive cross-species comparison, „Journal of Comparative Psychology”, 121 (3), 2007, s. 227–240, DOI: 10.1037/0735-7036.121.3.227 (ang.).
  9. ↑ Michael Tomasello, Josep Call, Assessing the validity of ape-human comparisons: A reply to Boesch (2007), „Journal of Comparative Psychology”, 122 (4), 2008, s. 449–452, DOI: 10.1037/0735-7036.122.4.449 (ang.).
  10. ↑ Christophe Boesch, Taking development and ecology seriously when comparing cognition: Reply to Tomasello and Call (2008), „Journal of Comparative Psychology”, 122 (4), 2008, s. 453–455, DOI: 10.1037/0735-7036.122.4.453 (ang.).
  11. ↑ Christophe Boesch, Hedwige Boesch, Optimisation of nut-cracking with natural hammers by wild chimpanzees, „Behaviour”, 83 (3–4), 1983, s. 265–286, DOI: 10.1163/156853983X00192 (ang.).
  12. ↑ Christophe Boesch, Hedwige Boesch, Mental map in wild chimpanzees: An analysis of hammer transports for nut cracking, „Primates”, 25 (2), 1984, s. 160–170, DOI: 10.1007/BF02382388 (ang.).
  13. ↑ Christophe Boesch, Teaching among wild chimpanzees, „Animal Behaviour”, 41 (3), 1991, s. 530–532, DOI: 10.1016/S0003-3472(05)80857-7 (ang.).
  14. ↑ Julio Mercader i inni, 4,300-year-old chimpanzee sites and the origins of percussive stone technology, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 104 (9), 2007, s. 3043–3048, DOI: 10.1073/pnas.0607909104 (ang.).
  15. ↑ Christophe Boesch, Josephine Head, Martha M. Robbins, Complex tool sets for honey extraction among chimpanzees in Loango National Park, Gabon, „Journal of Human Evolution”, 56 (6), 2009, s. 560–569, DOI: 10.1016/j.jhevol.2009.04.001 (ang.).
  16. ↑ Christophe Boesch, Cooperative hunting in wild chimpanzees, „Animal Behaviour”, 48 (3), 1994, s. 653–667, DOI: 10.1006/anbe.1994.1285 (ang.).
  17. ↑ Christophe Boesch, Cooperative hunting roles among Taï chimpanzees, „Human Nature”, 13 (1), 2002, s. 27–46, DOI: 10.1007/s12110-002-1013-6 (ang.).
  18. ↑ Christophe Boesch, The effects of leopard predation on grouping patterns in forest chimpanzees, „Behaviour”, 117 (3–4), 1991, s. 220–241, DOI: 10.1163/156853991X00544 (ang.).
  19. ↑ Christophe Boesch, Camille Bolé, Nadin Eckhardt, Hedwige Boesch, Altruism in Forest Chimpanzees: The Case of Adoption, „PLoS ONE”, 5 (1), 2010, e8901, DOI: 10.1371/journal.pone.0008901 (ang.).
  20. ↑ Linda Vigilant, Michael Hofreiter, Heike Siedel, Christophe Boesch, Paternity and relatedness in wild chimpanzee communities, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 98 (23), 2001, s. 12890–12895, DOI: 10.1073/pnas.231320498, PMID: 11606765, PMCID: PMC60795 (ang.).
  21. ↑ Andrew Whiten i inni, Cultures in chimpanzees, „Nature”, 399 (6737), 1999, s. 682–685, DOI: 10.1038/21415 (ang.).
  22. ↑ Hjalmar S. Kühl i inni, Human impact erodes chimpanzee behavioral diversity, „Science”, 363 (6434), 2019, s. 1453–1455, DOI: 10.1126/science.aau4532 (ang.).
  23. ↑ Christophe Boesch, Wild Cultures: A Comparison between Chimpanzee and Human Cultures, Cambridge: Cambridge University Press, 2012, ISBN 978-1-107-02537-0 (ang.).
  24. ↑ Bernard Le Guenno i inni, Isolation and partial characterisation of a new strain of Ebola virus, „The Lancet”, 345 (8960), 1995, s. 1271–1274, DOI: 10.1016/S0140-6736(95)90925-7 (ang.).
  25. ↑ Sophie Köndgen i inni, Pandemic human viruses cause decline of endangered great apes, „Current Biology”, 18 (4), 2008, s. 260–264, DOI: 10.1016/j.cub.2008.01.012 (ang.).
  26. ↑ May his light always be by your side [online], Wild Chimpanzee Foundation, 14 stycznia 2025 [dostęp 2026-10-26] (ang.).
  27. 1 2 In Memoriam: Dr. Christophe Boesch [online], Indianapolis Zoo [dostęp 2026-10-26] (ang.).
  28. ↑ Evolutionäre Anthropologie Prof. Dr. Christophe Boesch [online], Philip Morris Stiftung [dostęp 2026-10-26] (niem.).
  29. ↑ Die Zukunft muss erfunden werden. Philip Morris Forschungspreisträger präsentieren wissenschaftliche Spitzenleistungen [online], presseportal.de, 11 kwietnia 2000 [dostęp 2026-10-26] (niem.).
  30. ↑ Protecting chimpanzees wins St Andrews Prize [online], University of St Andrews, 23 kwietnia 2015 [dostęp 2026-10-26] (ang.).

Linki zewnętrzne