Otężałkowate

Otężałkowate
	; Cibotium menziesii
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	telomowe
Gromada	naczyniowe
Klasa	paprocie
Podklasa	paprotkowe
Rząd	olbrzymkowce
Rodzina	otężałkowate
	Nazwa systematyczna
	Cibotiaceae Korall; in. A. Smith et al., Taxon 55: 712. 21 Sep 2006
	Typ nomenklatoryczny
	Cibotium Kaulf. (1820)
	Multimedia w Wikimedia Commons

Otężałkowate, cibotiowate (Cibotiaceae) – monotypowa rodzina paproci z rzędu olbrzymkowców (Cyatheales). Obejmuje jeden rodzaj otężałka, cibotium (Cibotium Kaulf.) z około 11 gatunkami. Należą tu paprocie naziemne występujące we wschodniej Azji, na Hawajach oraz w Ameryce Środkowej. Wyróżniają się wśród innych przedstawicieli rzędu osobliwą budową zarodników oraz liczbą chromosomów wynoszącą x=68.

Włoski pokrywające te rośliny były tradycyjnie wykorzystywane na Archipelagu Malajskim do tamowania krwotoków zewnętrznych. W XIX wieku ich zastosowanie zostało szeroko spopularyzowane, wykorzystywane były powszechnie w Europie np. podczas zabiegów operacyjnych. Owłosione kłącza Cibotium barometz docierające z Azji do Europy przez wieki uznawane były za tajemnicze roślinozwierzęta (Agnus scythicus).

Morfologia

Kłącze masywne, pełzające, podnoszące się lub prosto wzniesione i osiągające do 6 m wysokości, solonosteliczne lub diktiosteliczne. W części szczytowej oraz przy trwałych nasadach ogonków liściowych miękko, żółto owłosione. Liście okazałe, osiągające 2–4 m długości, z blaszką podwójnie lub bardziej pierzasto podzieloną. Ogonki liściowe u nasady są owłosione. Wiązki przewodzące otwarte proste, rozgałęzione widlasto lub pierzaste. Zalążnie powstają na końcach wiązek.

Systematyka

W obrębie rzędu olbrzymkowców Cyatheales rodzina Cibotiaceae zajmuje pozycję siostrzaną względem rodziny diksoniowatych Dicksoniaceae i Metaxyaceae.

Rodzina wyróżniona została dopiero w 2006 roku i utrzymana w systemie PPG I z 2016. Wcześniej była opisywana jako podrodzina Cibotioideae Nayar, Taxon 19:234. 1970 w obrębie szeroko ujmowanych olbrzymkowatych Cyatheaceae. W niektórych ujęciach wciąż utrzymywane jest szerokie ujęcie olbrzymkowatych.

Pozycja rodziny w kladogramie rzędu olbrzymkowców według systemu PPG I (2016):

olbrzymkowce

olbrzymkowate Cyatheaceae

otężałkowate Cibotiaceae

	Metaxyaceae

	diksoniowate Dicksoniaceae

	Culcitaceae

	Plagiogyriaceae

Loxsomataceae

Thyrsopteridaceae

Podział rodziny

rodzaj otężałka, cibotium Cibotium Kaulfuss, Berlin. Jahrb. Pharm. Verbundenen Wiss. 21: 53. 1820

Wykaz gatunków o nazwach zaakceptowanych według The Plant List:

Cibotium assamicum Hook.
Cibotium barometz (L.) J. Sm.
Cibotium chamissoi Kaulf. – cibotium Chamissa, otężałka Chamissa
Cibotium cumingii Kunze
Cibotium glaucum (Sm.) Hook. & Arn. – cibotium sine, otężałka siny
Cibotium regale Verschaff. & Lem. – cibotium królewskie, otężałka królewski
Cibotium schiedei Schltdl. & Cham. – cibotium Schiedego, otężałka Schiedego
Cibotium splendens (Gaudich.) Krajina ex Skottsb.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-02-28] (ang.).
1 2 3 4 The Pteridophyte Phylogeny Group. A community-derived classification for extant lycophytes and ferns. „Journal of Systematics and Evolution”. 54 (6), s. 563–603, 2016. DOI: 10.1111/jse.12229.
1 2 James Reveal: Indices Nominum Supragenericorum Plantarum Vascularium. [dostęp 2012-02-05]. (ang.).
↑ Nazwa polska według Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900. (pol.).
1 2 Elżbieta Zenkteler: Paprocie. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1994, s. 115. ISBN 83-09-01604-2.
1 2 3 Smith, A. R., K. M. Pryer, E. Schuettpelz, P. Korall, H. Schneider & P. G. Wolf: A classification for extant ferns. Taxon 55(3): 705–731, 2006. [dostęp 2010-12-22]. (ang.).
↑ Daniela i Stanisław Tałałajowie: Dziwy świata roślin. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 35-36.
↑ Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 42. ISBN 978-1842466346.
↑ Index Nominum Genericorum (ING). Smithsonian National Museum of Natural History. [dostęp 2012-02-01]. (ang.).
↑ Cibotium. [w:] The Plant List [on-line]. [dostęp 2012-02-05]. (ang.).

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-02-28] (ang.).

[ppgI-2] 1 2 3 4 The Pteridophyte Phylogeny Group. A community-derived classification for extant lycophytes and ferns. „Journal of Systematics and Evolution”. 54 (6), s. 563–603, 2016. DOI: 10.1111/jse.12229.

[rev-3] 1 2 James Reveal: Indices Nominum Supragenericorum Plantarum Vascularium. [dostęp 2012-02-05]. (ang.).

[rostafinski-4] Nazwa polska według Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900. (pol.).

[zenk-5] 1 2 Elżbieta Zenkteler: Paprocie. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1994, s. 115. ISBN 83-09-01604-2.

[smith-6] 1 2 3 Smith, A. R., K. M. Pryer, E. Schuettpelz, P. Korall, H. Schneider & P. G. Wolf: A classification for extant ferns. Taxon 55(3): 705–731, 2006. [dostęp 2010-12-22]. (ang.).

[talalaj-7] Daniela i Stanisław Tałałajowie: Dziwy świata roślin. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 35-36.

[maarten-8] Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 42. ISBN 978-1842466346.

[ing-9] Index Nominum Genericorum (ING). Smithsonian National Museum of Natural History. [dostęp 2012-02-01]. (ang.).

[10] Cibotium. [w:] The Plant List [on-line]. [dostęp 2012-02-05]. (ang.).