Mnożyca rdzawa

Mnożyca rdzawa
	Coccidula rufa
	(Herbst, 1783)
	; Imago
	; Larwa
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	stawonogi
Gromada	owady
Rząd	chrząszcze
Podrząd	chrząszcze wielożerne
Nadrodzina	biedronki
Rodzina	biedronkowate
Podrodzina	Coccinellinae
Plemię	Coccidulini
Rodzaj	mnożyca
Gatunek	mnożyca rdzawa
Synonimy
	Dermestes rufus Herbst, 1783; Chrysomela pectoralis Fabricius, 1792; Cacidula pectoralis (Fabricius, 1792); Silpha rosea Marscham, 1802; Coccidula conferta Reitter, 1890; Coccidula rufa var. unicolor Reitter, 1890; Coccidula rufa var. nigropunctata Reitter, 1900; Coccidula rufa var. plagiata Gerhardt, 1910;
	Dermestes rufus Herbst, 1783; Chrysomela pectoralis Fabricius, 1792; Cacidula pectoralis (Fabricius, 1792); Silpha rosea Marscham, 1802; Coccidula conferta Reitter, 1890; Coccidula rufa var. unicolor Reitter, 1890; Coccidula rufa var. nigropunctata Reitter, 1900; Coccidula rufa var. plagiata Gerhardt, 1910;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Mnożyca rdzawa (Coccidula rufa) – gatunek chrząszcza z rodziny biedronkowatych i podrodziny Coccinellinae. Zamieszkuje Europę, zachodnią Afrykę Północną i palearktyczną Azję.

Taksonomia

Gatunek ten opisany został po raz pierwszy w 1783 roku przez Johanna F.W. Herbsta pod nazwą Dermestes rufus. Jako miejsce typowe wskazany został Berlin w Niemczech. W 1792 roku opisany został przez Johana Christiana Fabriciusa jako Chrysomela pectoralis i pod taką nazwą wyznaczony gatunkiem typowym rodzaju Cacidula, który później zsynonimizowano z Coccidula.

Morfologia

Ciało imago jest spłaszczone, w zarysie podługowato-owalne z równoległymi bokami, długości od 2,5 do 3,2 mm, od 1,9 do 2 razy dłuższe niż szersze.

Głowa jest czerwonoruda, wyposażona w duże, czarne oczy oraz długie czułki złożone z jedenastu członów, z których trzy ostatnie tworzą luźne i niesymetryczne buławki. Warga górna jest krótka, krótsza niż u mnożycy szuwarówki, zaopatrzona w rzadko rozproszone, długie włoski.

Przedplecze jest czerwonorude, szersze niż dłuższe, najszersze przed nasadą, o szeroko zaokrąglonych, łukowatych brzegach bocznych, o niewyciągniętych tylnych kątach. Na jego powierzchni występują bezładnie i gęsto rozmieszczone małe punkty szczecinkowe oraz pojedyncze szeregi większych punktów szczecinkowych przy bocznych krawędziach. Ciemnobrązowa do czarnej tarczka ma kształt pięciokątny. Największa szerokość przedplecza równa jest szerokości pokryw lub nieznacznie mniejsza. Pokrywy zwykle są jednolicie czerwonorude, bardzo rzadko z czarnymi plamami na barkach. Na ich powierzchni występują małe punkty szczecinkowe, z których te zagłębione w kolistych wciskach formują po dziewięć nieregularnych szeregów podłużnych.

Przedpiersie jest czerwonorude z czarnym wyrostkiem międzybiodrowym. Przednia krawędź przedpiersia ma obrzeżenie przerwane pośrodku, a wspomniany wyrostek cechuje się prostymi żeberkami bocznymi połączonymi na wysokości przednich krawędzi bioder w formę niemal trójkątną; żeberka te wykształcone są słabiej niż u mnożycy szuwarówki. Śródpiersie i zapiersie są czarno ubarwione. Przednia krawędź śródpiersia jest kompletna. Linie udowe (zabiodrowe) zapiersia łączą się pośrodkowo na wyrostku, tworząc nieprzerwany łuk. Odnóża są czerwonorude, z wąskimi u podstawy pazurkami stóp, zakończonymi cienkim i szpiczastym zębem.

Odwłok jest na spodzie skąpo punktowany i ma na pierwszym z widocznych sternitów w pełni wykształcone, łukowate, sięgające połowę jego odsłoniętej długości linie udowe (zabiodrowe). Spód odwłoka jest czerwonorudy z czarną większą częścią pierwszego i środkową częścią drugiego z widocznych sternitów. Genitalia samca mają płat środkowy (ang. penis guide) fallobazy znacznie dłuższy od paramer, w widoku wewnętrznym o prawie równoległych do szeroko zaokrąglonych bokach i zaokrąglonym szczycie, a w widoku bocznym pośrodkowo rozszerzony i głęboko na górnym brzegu wykrojony. Pociągłe paramery mają prawie równoległe boki z bardzo lekkim zwężeniem przy nasadzie oraz gładkie powierzchnie wewnętrzne. Samo prącie ma uproszczoną budowę i cechuje się niewielkim wzgórkiem przed zakrzywionym, spiczastym wierzchołkiem. Genitalia samicy cechują się robakowatą, pozbawioną wyraźnego rozszerzenia w części wierzchołkowej spermateką, dłuższym od niej przewodem nasiennym oraz znacznie krótszym od tegoż przewodu, błoniastym gruczołem dodatkowym.

Biologia

Mnożyce zamieszkują środowiska wilgotne, jak mokradła czy torfowiska lub bardzo suche, na przykład wydmy. Unikają natomiast terenów o pośrednim stopniu wilgotności. Imagines i larwy afidofagiczne, żerują na koloniach na przykład mszycy śliwowo-trzcinowej (Hyalopterus pruni). Obserwowane od wiosny do jesieni. Jedno pokolenie w sezonie. Wiosną i wczesnym latem samice składają jaja na łodygach trzcin i traw. Do przeobrażenia dochodzi w lipcu. Zimują postacie dorosłe, w ściółce.

Występowanie

Gatunek palearktyczny. W Europie znany jest z Portugalii, Hiszpanii, Andory, Irlandii, Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, Luksemburga, Holandii, Niemiec, Szwajcarii, Austrii, Włoch, Danii, Szwecji, Norwegii, Finlandii, Estonii, Łotwy, Litwy, Polski, Czech, Słowacji, Białorusi, Ukrainy, Węgier, Rumunii, Bułgarii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Serbii, Czarnogóry, Albanii, Grecji oraz europejskich części Rosji i Turcji. W Afryce podawany jest z Maroka. W Azji notowany jest z syberyjskiej i dalekowschodniej części Rosji, anatolijskiej części Turcji, Kazachstanu, Uzbekistanu, Iranu, Afganistanu, Mongolii i Chin. Na starym kontynencie sięga na północ po koło podbiegunowe.

W Polsce jest gatunkiem pospolitym w nizinnej części kraju i nieco rzadszym w górach, w Bieszczadach osiągającym 1250 m n.p.m.

Przypisy

↑ Coccidula rufa – Mnożyca rdzawa. [w:] Insektarium.net [on-line]. [dostęp 2026-01-16].
↑ J.F.W. Herbst. Kritisches Verzeichniss meiner Insektensammlung. „Archiv der Insectengeschichte. Herausgegeben von Johann Caspar Füessly”. 4, s. 1–72, 1783.
↑ J.C. Fabricius: Entomologia systematica emendata et aucta. Secundum classes, ordines, genera, species adjectis synonymis, locis, descriptionibus, observationibus. Tom I. Pars I. Hafhiae: Christ. Gottl. Proft, 1792, s. 328. DOI: 10.5962/bhl.title.122153.
1 2 3 I.I. Kovář I.I., family Coccinellidae, [w:] IvanI. Löbl, AlešA. Smetana (red.), Catalogue of Palaearctic Coleoptera. Volume IV. Elateroidea - Derodontoidea - Bostrichoidea - Lymexyleoidea - Cleroidea - Cucujoidea, Stenstrup, Denmark: Apollo Books, 2007, 568–630 (572), ISBN 87-88757-73-0 .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Karol Szawaryn, Oldřich Nedvěd, Amir Biranvand, Tomasz Czerwiński, Romain Nattier. Revision of the genus Coccidula Kugelann (Coleoptera, Coccinellidae). „ZooKeys”. 1043, s. 61-85, 2021. DOI: 10.3897/zookeys.1043.65829.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 RyszardR. Bielawski RyszardR., Klucze do oznaczania owadów Polski. Część XIX Chrząszcze – Coleoptera. Biedronki – Coccinellidae. A.A. Goljan i inni red., Polskie Towarzystwo Entomologiczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1959, s. 28-30 [dostęp 2025-09-30] (pol.).
1 2 B. Burakowski, M. Mroczkowski, J. Stefańska. Chrząszcze – Coleoptera. Cucujoidea, część 2. „Katalog Fauny Polski”. 23 (13), 1986.

[insektarium-1] Coccidula rufa – Mnożyca rdzawa. [w:] Insektarium.net [on-line]. [dostęp 2026-01-16].

[Herbst-2] J.F.W. Herbst. Kritisches Verzeichniss meiner Insektensammlung. „Archiv der Insectengeschichte. Herausgegeben von Johann Caspar Füessly”. 4, s. 1–72, 1783.

[Fabricius-3] J.C. Fabricius: Entomologia systematica emendata et aucta. Secundum classes, ordines, genera, species adjectis synonymis, locis, descriptionibus, observationibus. Tom I. Pars I. Hafhiae: Christ. Gottl. Proft, 1792, s. 328. DOI: 10.5962/bhl.title.122153.

[cpc-4] 1 2 3 I.I. Kovář I.I., family Coccinellidae, [w:] IvanI. Löbl, AlešA. Smetana (red.), Catalogue of Palaearctic Coleoptera. Volume IV. Elateroidea - Derodontoidea - Bostrichoidea - Lymexyleoidea - Cleroidea - Cucujoidea, Stenstrup, Denmark: Apollo Books, 2007, 568–630 (572), ISBN 87-88757-73-0 .

[Szawarynetal-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Karol Szawaryn, Oldřich Nedvěd, Amir Biranvand, Tomasz Czerwiński, Romain Nattier. Revision of the genus Coccidula Kugelann (Coleoptera, Coccinellidae). „ZooKeys”. 1043, s. 61-85, 2021. DOI: 10.3897/zookeys.1043.65829.

[Bielawski-6] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 RyszardR. Bielawski RyszardR., Klucze do oznaczania owadów Polski. Część XIX Chrząszcze – Coleoptera. Biedronki – Coccinellidae. A.A. Goljan i inni red., Polskie Towarzystwo Entomologiczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1959, s. 28-30 [dostęp 2025-09-30] (pol.).

[Burakowskietal-7] 1 2 B. Burakowski, M. Mroczkowski, J. Stefańska. Chrząszcze – Coleoptera. Cucujoidea, część 2. „Katalog Fauny Polski”. 23 (13), 1986.