Codex Alimentarius (łac. 'książka żywności, kodeks żywnościowy) – jest to zbiór przyjętych w skali międzynarodowej norm żywności, praktyk, zaleceń i wytycznych dotyczących bezpieczeństwa i jakości żywności oraz żywienia, wykorzystywanych przez urzędowe służby kontroli, przemysł rolno-spożywczy oraz środowiska naukowe. Zbiór ten zwany jest także Kodeksem Żywnościowym i jest opracowywany przez Komisję Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO przy pomocy jej ciał pomocniczych.
Komisja Kodeksu Żywnościowego została utworzona w 1961 roku przez Organizację do spraw Wyżywienia i Rolnictwa Narodów Zjednoczonych (FAO) oraz Światową Organizację Zdrowia (WHO). Komisja jest głównym elementem „Wspólnego programu FAO i WHO dotyczącego norm dla żywności”. Pierwsza sesja Komisji odbyła się w 1963 roku i jest to oficjalna data rozpoczęcia jej działania.
W skład Komisji wchodzi 188 państw członkowskich oraz Unia Europejska. W charakterze obserwatorów w pracach Komisji uczestniczy ponad 230 międzynarodowych organizacji pozarządowych, w tym międzynarodowe zrzeszenia producentów, organizacje konsumenckie i agendy Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ).
W celu realizacji swoich zadań i opracowania dokumentów – tworzących Kodeks Żywnościowy – Komisja Kodeksu Żywnościowego powołuje wyspecjalizowane komitety i grupy zadaniowe. Komitety mają charakter ogólny, branżowy lub regionalny.
Komitety ogólne
Komitety branżowe
Komitety Regionalne
Dokumenty KKŻ opracowane są w oparciu o podstawy naukowej oceny ryzyka dokonywanej w określonych obszarach przez wspólne grupy ekspertów FAO i WHO:
Dokumenty kodeksowe publikowane są na stronie internetowej Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO i dostępne nieodpłatnie dla wszystkich zainteresowanych w oficjalnych językach FAO: angielskim, francuskim, rosyjskim, hiszpańskim, chińskim i arabskim.
Na stronie Komisji Kodeksu Żywnościowego publikowane są również bazy danych na temat:
Normy ogólne
Są to podstawowe teksty kodeksowe i dotyczą wszystkich produktów i kategorii produktów. Teksty te zazwyczaj dotyczą higieny, etykietowania, substancji dodatkowych do żywności, kontroli i certyfikacji, żywienia, zanieczyszczeń, pozostałości leków weterynaryjnych oraz pozostałości pestycydów w żywności.
Normy branżowe
Normy branżowe zawierają wymagania dla konkretnych produktów i są opracowywane według sformalizowanego układu sekcji oraz są konsultowane z komitetami ogólnymi w celu uzgodnienia proponowanych wymagań ujętych w normach branżowych, a będących w zakresie kompetencji komitetów ogólnych na przykład sekcja znakowania i sekcja zanieczyszczeń żywności.
Normy regionalne
Normy te ustalane są przez poszczególne regiony i odpowiadają na ich specyficzne potrzeby. Obowiązują w państwach członkowskich danego regionu i dotyczą żywności w obrocie wewnątrzregionalnym, na przykład azjatycka norma dla tempeh, europejska norma dla kurek. Komitety koordynacyjne mogą zalecać Komisji opracowanie światowych norm dotyczących produktów będących przedmiotem zainteresowania w regionie, w tym produktów uznanych przez komitet za mające potencjał na rynku międzynarodowym w przyszłości.
Co do zasady, dokumenty zatwierdzane przez Komisję Kodeksu Żywnościowego nie są obowiązkowe, mają charakter zaleceń i dobrych praktyk w zakresie produkcji bezpiecznej żywności o wysokiej jakości oraz uczciwych praktyk w handlu żywnością. Normy te stanowią jednak ważny punkt odniesienia dla Światowej Organizacji Handlu (World Trade Organization) w przypadku sporów dotyczących handlu międzynarodowego.
Przykładem fundamentalnego dokumentu opracowanego przez Komisję Kodeksu Żywnościowego są Ogólne Zasady Higieny Żywności, zawierające System analizy zagrożeń i krytycznych punktów kontroli (HACCP) oraz wytyczne dotyczące jego stosowania, a także zasady kultury bezpieczeństwa żywności. Z okazji 60-lecia Komisji Kodeksu Żywnościowego Punkt Kontaktowy Komisji Kodeksu Żywnościowego dla Polski opublikował polskie tłumaczenie tego dokumentu.
Normy kodeksowe opracowywane są na ośmiu etapach pracy.
W przyspieszonym procesie opracowywania norm kodeksowych, można stopień 6 i 7 może zostać ominięta, na podstawie 2/3 oddanych głosów Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO.
W każdym państwie członkowskim Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO zorganizowany jest Punkt Kontaktowy KKŻ FAO/WHO.
Punkt Kontaktowy dla Polski realizuje następujące zadania:
Historia Punktu Kontaktowego KKŻ FAO/WHO dla Polski
Punkt Kontaktowy Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO działa w Polsce tak długo, jak istnieje Komisja Kodeksu Żywnościowego (KKŻ). W 1963 r. Punkt Kontaktowy KKŻ FAO/WHO został zorganizowany w Polskim Komitecie Normalizacyjnym (PKN). Na mocy Zarządzenia nr 91 Ministra Handlu Zagranicznego z dnia 28 października 1964 r., funkcję prowadzenia Polskiego Sekretariatu do spraw Światowego Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO powierzono Centralnemu Inspektoratowi Standaryzacji (CIS), działającemu przy Ministerstwie Handlu Zagranicznego. W konsekwencji CIS został notyfikowany w Sekretariacie Komisji Kodeksu Żywnościowego w Rzymie jako Punkt Kontaktowy KKŻ FAO/WHO dla Polski.
Punkt Kontaktowy w wyniku zmian organizacyjnych wędrował do kolejnych ministerstw, dbając o zachowanie ciągłości prac i kontaktów z Komisją Kodeksu Żywnościowego. 1 stycznia 2003 roku na mocy ustawy z dnia 21 grudnia 2000 roku o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych prowadzenie Punktu Kontaktowego powierzono Głównemu Inspektoratowi Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych.
Komisja Kodeksu Żywnościowego była przedmiotem różnych teorii spiskowych i kampanii dezinformacyjnych. Teorie te twierdzą, że Komisja Kodeksu Żywnościowego jest częścią globalnej intrygi mającej na celu kontrolę dostaw żywności, ograniczenie osobistych wolności lub promowanie szkodliwych substancji w żywności. Jednak ważne jest zauważenie, że te teorie spiskowe nie są oparte na faktach i są w dużej mierze nieuzasadnione.
Wbrew teoriom spiskowym, Komisja Kodeksu Żywnościowego nie ma władzy regulacyjnej, a jej normy nie mają mocy prawnej. Służy ona jako przewodnik referencyjny, który kraje wykorzystują do opracowywania własnych przepisów dotyczących żywności i stanowi podstawę do rozstrzygania międzynarodowych sporów handlowych związanych z bezpieczeństwem żywności.