Cyjanki

Jon cyjankowy
Ogólne informacje
Wzór chemiczny

CN−

Masa molowa

26,02 g/mol

Identyfikacja
Numer CAS

57-12-5

PubChem

5975

Cyjanki – związki chemiczne, sole kwasu cyjanowodorowego, które zawierają anion cyjankowy (CN−). Związki organiczne zawierające grupę CN nazywane są nitrylami.

Otrzymywanie

Cyjanowodór otrzymuje się głównie w procesie Andrussowa, poprzez wysokotemperaturową reakcję amoniaku, tlenu i metanu w fazie gazowej:

2CH4 + 2NH3 + 3O2 → 2HCN + 6H2O

W wyniku reakcji neutralizacji HCN wodorotlenkiem metalu alkalicznego powstaje odpowiedni cyjanek:

HCN + KOH → KCN + H2O

Cyjanki można otrzymać również bezpośrednio z amoniaku. Przykładowo, cyjanek sodu otrzymuje się w procesie rozpoczynającym się od reakcji amoniaku z sodem, w wyniku czego powstaje amidek sodu:

2NH3 + 2Na → 2NaNH2 + H2↑

Następnie amidek ogrzewa się z węglem drzewnym, w wyniku czego powstają kolejno cyjanamid sodu(inne języki), a z niego w wyniku dalszego podgrzewania cyjanek sodu:

2NaNH2 + C → Na2CN2 + 2H2↑
Na2CN2 + C → 2NaCN

Właściwości

Właściwości chemiczne

Cyjanki są silnymi ligandami tworzącymi trwałe związki kompleksowe z metalami przejściowymi, głównie w postaci kompleksów niskospinowych, połączonych z jonem centralnym atomem węgla. Ze względu na obecność wolnej pary elektronowej na atomie azotu, w pewnych kompleksach łączy się z dwoma kationami metalu wg schematu: M1−C=N−M2. Przykładem takich związków są połączenia jonów kompleksowych [Fe(CN)6]4− lub [Fe(CN)6]3− z metalami, m.in. błękit pruski, Fe4[Fe(CN)6]3, w którym żelazo występuje jednocześnie na II i III stopniu utlenienia.

Właściwości biologiczne

Cyjanowodór i cyjanki działają silnie drażniąco na błony śluzowe i skórę. Łatwo się wchłaniają do organizmu przez drogi oddechowe, skórę i z przewodu pokarmowego. Przy ostrym narażeniu na cyjanowodór lub cyjanki proces zatrucia u ludzi przebiega w trzech fazach, charakteryzujących się następującymi objawami: duszności i podniecenie, drgawki oraz porażenie[potrzebny przypis].

Toksyczność cyjanków wynika z ich silnych właściwości kompleksotwórczych. Wiążą się one z atomami żelaza i miedzi obecnymi w cząsteczkach kluczowych enzymów w łańcuchu oddechowym, powodując ich inaktywację.

Zastosowanie

Cyjanki stosowane są do syntezy wielu związków chemicznych, m.in. akrylonitrylu, oraz jako surowiec wyjściowy do produkcji niektórych tworzyw sztucznych, nawozów sztucznych[potrzebny przypis], barwników i leków. Stosuje się je także do hartowania metali oraz otrzymywania złota i srebra[potrzebny przypis] z rud. Są też stosowane do fumigacji (odymiania)[potrzebny przypis], w galwanotechnice, przemyśle fotograficznym, a także do produkcji pestycydów, fungicydów, herbicydów i insektycydów.

Zobacz też