Gniazdem rodu był Czartorysk znajdujący się administracyjnie w XV wieku na obszarze ruskiego księstwa wołyńskiego będącego elementem składowym Wielkiego Księstwa Litewskiego, a po Unii Lubelskiej leżący w dawnym województwie wołyńskim, współcześnie zaś położony na dzisiejszej Ukrainie.
Etymologia nazwiska
Nazwisko Czartoryskich ma charakter odmiejscowy, a konkretniej pochodzi od nazwy ruskiej miejscowości Czartorysk, w dawnym powiecie łuckim (obecnie Ukraina).
Pochodzenie
Czartoryscy są rodem książęcym (kniaziowskim), o wielkolitewskim pochodzeniu etnicznym. Od początku dziejów Polski pochodzenie rodziny Czartoryskich budziło wiele kontrowersji związanych z ich genealogią. Niezmienna była decyzja historyków w sprawie pochodzenia Czartoryskich, wyprowadzających ich od Giedymina – wielkiego księcia litewskiego – zgodnie akceptując pochodzenie danego rodu od owego władcy. Przedmiotem sporów było natomiast ustalenie do której z gałęzi dynastii Giedyminowiczów należy ród Czartoryskich.
Bartosz Paprocki był pierwszym, który wywiódł Czartoryskich „od trzeciego syna Giedymina Lubarta, od którego idą książęta Czartoryjskie i Sanguszkowie”. Po nim uczynił to Szymon Okolski, stwierdzając, „że Czartoryscy poszli od jednego z trzech synów Lubartowych”.
Kasper Niesiecki natomiast, przyznając Czartoryskim pochodzenie od Olgierda, wywiódł ich od jego syna, Korygiełły, księcia na Czernihowie i Siewierzu. Zwolennikami teorii dotyczącej pochodzenia rodu Czartoryskich od Olgierdowiczów była na przestrzeni wieków znaczna część polskich historyków.
Najnowsze badania podały w wątpliwość tezę o dotychczas branych pod uwagę stwierdzeniach na temat pochodzenia Czartoryskich. Polski historyk, Jan Tęgowski, w wydanej w 1999 roku publikacji "Pierwsze pokolenia Giedyminowiczów" dowodzi, że książę Wasyl Konstantynowicz, protoplasta Czartoryskich, mógł być w rzeczywistości synem Konstantego Koriatowicza, a nie Konstantego Olgierdowicza. Fakt ten oznacza, że Czartoryscy mają wywodzić się od Koriatowiczów, jednej z gałęzi Giedyminowiczów.
Historia
Ród miał dwie główne linie, ważniejszą z siedzibą w zamku w Klewaniu i drugą linię z centrum w zamku w Korcu, która wygasła w 1810 r. na Józefie Klemensie. Szczyt potęgi rodu przypadał na wiek XVIII i XIX, jednakże już wcześniej odgrywali ważną rolę w Rzeczypospolitej. Czartoryscy dążyli do zmian ustrojowych w Polsce, reformy stosunków gospodarczych, centralizacji władzy państwowej, usprawnienia administracji i wzmocnienia armii.
W 1801 powstało muzeum w Puławach w Świątyni Sybilli – najstarsze muzeum w Polsce. Jego zbiory zawierały dzieła malarstwa europejskiego XIII–XVIII w. (m.in. Dama z gronostajemLeonarda da Vinci, zabytki europejskiego i islamskiego rzemiosła artystycznego od średniowiecza do XIX w., grafiki, sztuki starożytnej oraz militaria). W 1876 r. Czartoryscy przekazali swój wielki księgozbiór do użytku publicznego w Krakowie.
123AndrzejA.MichalskiAndrzejA., O pochodzeniu i początkach kariery domu książąt Czartoryskich, wyd. Słupskie Studia Historyczne, 2013, s. 47-71 [dostęp 2023-06-11](pol.).
.jpg)
.jpg)
.JPG)
.JPG)
