Czuwak

Ten artykuł od 2023-08 zawiera treści, przy których brakuje odnośników do źródeł.
Należy dodać przypisy do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy źródeł bibliograficznych jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach: Google Books • Google Scholar • BazHum • BazTech • RCIN • Internet Archive (texts / inlibrary)
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu.

Czuwak (w USA: ang. Deadman control) – w transporcie szynowym jeden z elementów automatyki bezpieczeństwa pociągu[potrzebny przypis], którego celem jest minimalizowanie zagrożeń wynikających z kierowania pojazdem przez człowieka. Nazwa została bezpośrednio zaczerpnięta od czasownika czuwać, ponieważ jego podstawowym zadaniem jest sprawdzenie przytomności prowadzącego pojazd.

W zależności od pojazdu i zamontowanego w nim systemu czujności, przycisk lub pedał musi być stale wciśnięty w trakcie jazdy (tzw. czuwak bierny lub pasywny) lub uruchamiany w określony sposób (czuwak aktywny, Sifa, SHP). Niespełnienie tych wymogów automatycznie powoduje wdrożenie hamulca bezpieczeństwa tramwaju lub hamowania nagłego pociągu.

Czuwak w pociągach

W taborze kolejowym używa się najczęściej czuwaka aktywnego lub systemu Sifa. Do systemów czuwaka można zaliczyć system SHP. Są to systemy w których maszynista musi odpowiednio zareagować (np. wciśnięciem przycisku lub puszczeniem pedału) na podany mu przez urządzenie sygnał (świetlny, dźwiękowy).

Czuwak w tramwaju

Kabina motorniczego powinna być wyposażona w urządzenie zatrzymujące wagon (czuwak).

Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 22 grudnia 2003 r. w sprawie warunków technicznych tramwajów i trolejbusów oraz zakresu ich niezbędnego wyposażenia, rozdział 6, § 12. 2) f)

W tramwajach używa się z reguły czuwaków pasywnych. Wśród tramwajów jeżdżących w Polsce, zadania czuwaka realizowane są najczęściej poprzez trzeci (skrajny po lewej stronie) pedał w kabinie motorniczego w wagonach rodziny Konstal 13N i 105N[potrzebny przypis]. Jest to czuwak bierny, dlatego w czasie jazdy powinien być na stałe wciśnięty. Jego puszczenie powoduje włączenie hamulców elektrodynamicznego oraz szynowego (oraz dodatkowo dzwonka alarmowego w kabinie prowadzącego pojazd), co umożliwia szybkie zatrzymanie składu. Chroni to podróżnych oraz prowadzącego przed zagrożeniami wynikającymi z sytuacji na torach (wtargnięcie pieszego, najechanie innego pojazdu) i umożliwia natychmiastową reakcję motorniczego. Zapewnia również bezpieczeństwo w przypadku zasłabnięcia, zaśnięcia lub choroby motorniczego – ustanie siły wciskającej czuwak powoduje jego zadziałanie[potrzebny przypis].

W nowszych wagonach tramwajowych, w których sterowanie oparte jest na ręcznym zadajniku jazdy, zadania czuwaka realizowane są zazwyczaj przez rękojeść, która musi pozostawać wciśnięta w trakcie jazdy, czasem jednak jest dostępny również czuwak w postaci pedału, będący alternatywą dla trzymania dłoni na rękojeści.

Czuwak w innych pojazdach

W nowoczesnych lokomotywach kolei górniczych stosuje się systemy czuwaka pasywnego.

Przypisy

  1. 1 2 Internet Archive, Railway age's comprehensive railroad dictionary, Omaha, Neb. : Simmons-Boardman Books, 1984, s. 50, ISBN 978-0-911382-00-6 [dostęp 2025-07-25] (ang.).
  2. 1 2 S. Barański, H. Karbowiak, Systemy automatycznego ograniczania prędkości ATP na sieci kolei i w metrze – analiza procesów, „TTS Technika Transportu Szynowego”, R. 19, nr 10, 2012, s. 48–54, ISSN 1232-3829 [dostęp 2025-05-17] (pol.).
  3. ↑ PatWebDesign.pl, Wszystko co, warto wiedzieć o czuwakach | Koleje Śląskie - regionalny przewoźnik kolejowy [online] [dostęp 2025-05-17].
  4. 1 2 Pastuszka, J. (2015). Solaris Tramino Olsztyn – nowa jakość w komunikacji miejskiej. TTS Technika Transportu Szynowego, 7–8, 64–65.
  5. 1 2 Protram 205WrAs – pierwsze niskowejściowe tramwaje we Wrocławiu – Historia Transportu Publicznego [online], 16 maja 2025 [dostęp 2025-05-17].
  6. 1 2 3 Apiecionek, Wojciech. „Opóźnienie hamowania tramwaju typu 120 NaG firmy PESA Bydgoszcz SA”. Problemy Kryminalistyki, nr 282, 2013, s. 33–56.
  7. ↑ Z. Budzyński, P. Deja, Nowa generacja napędów trakcyjnych lokomotyw kopalnianych, „Maszyny Elektryczne : zeszyty problemowe”, Nr 79, 2008, s. 39–43, ISSN 0239-3646 [dostęp 2025-05-17] (pol.).
  8. ↑ Edward Pieczora, Hubert Suffner, Rozwój lokomotyw do kopalnianych kolei podziemnych, „Maszyny Górnicze”, 2013/31/2, Instytut Techniki Górniczej KOMAG, 2013, s. 45-54, ISSN 0209-3693 [dostęp 2025-05-17] (pol.).

Linki zewnętrzne