Czytanka
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.
.jpg)
Czytanka – krótki tekst literacki lub paraliteracki albo zbiór takich tekstów, przeznaczony do nauki płynnego czytania oraz utrwalania nawyku obcowania ze słowem drukowanym. Określenie to odnosi się przede wszystkim do podręcznika szkolnego dla uczniów młodszych klas lub pojedynczego tekstu w nim zamieszczonego. Czytanki pełnią zarówno funkcję dydaktyczną, jak i wychowawczą.
Charakterystyka
Czytanki są zazwyczaj krótkimi utworami o przystępnej treści, dostosowanymi do możliwości poznawczych odbiorców. Ich opracowanie graficzne ma ułatwiać przyswajanie i zapamiętywanie tekstu. W odróżnieniu od elementarzy, służących początkowo przede wszystkim nauce rozpoznawania liter, czytanki łączą doskonalenie umiejętności czytania z przekazywaniem określonych wzorców zachowań i wartości.
Treść czytanek jest związana z celami wychowawczymi i programem nauczania. Przedstawiają one określony model świata, propagując wzorce moralno-obyczajowe, a niekiedy również obywatelskie i patriotyczne. Ich charakterystycznymi cechami są perswazyjny język, wyraźnie pozytywny bohater, jednoznaczne oceny postaw i zachowań oraz kompozycja zakończona morałem. Szczególnie często wykorzystywaną formą literacką jest powiastka dydaktyczna. Inne gatunki literackie, wprowadzane do podręczników w postaci czytanek, bywają skracane i dostosowywane do konwencji powiastki dydaktycznej.
Konwencja czytanki, ze względu na jej rozpowszechnienie w edukacji i charakterystyczny dydaktyzm, stała się również przedmiotem parodii. Leszek Pułka wskazał jako przykład Opowieści o Leninie (1940–1941) Michaiła Zoszczenki, zaprezentowane w 1991 roku w polskiej telewizji w wykonaniu Jana Kobuszewskiego.
Historia i zastosowania
_(81757176).jpg)
W XIX wieku czytanki były kierowane nie tylko do dzieci, lecz także do słabiej wykształconych dorosłych. W obiegu pozaszkolnym podobne utwory rzadziej określano mianem czytanek, częściej stosując nazwy takie jak „czytania”, „czytanie” czy „czytelnia”. Ukazywały się jako pojedyncze zbiory tekstów, serie wydawnicze oraz czasopisma. Przykładem ostatniej formy był warszawski tygodnik „Czytelnia Niedzielna”, wydawany w latach 1856–1864 pod redakcją Antoniego Gillera.
Publikacje te funkcjonowały przede wszystkim w obiegu literatury popularnej i były adresowane do odbiorców z różnych grup wiekowych, zawodowych, społecznych oraz wyznaniowych. Wśród ich odbiorców znajdowali się między innymi rolnicy, rzemieślnicy i uczniowie szkół ponadpodstawowych. Istniały także zbiory czytanek o charakterze religijnym, w tym Czytania majowe i Czytania wieczorne. W XX wieku pozaszkolne określenia tego rodzaju stopniowo zanikały, a termin „czytanka” utrwalił się przede wszystkim w kontekście edukacji szkolnej.
Przykłady współczesne
Przykładem współczesnego wykorzystania czytanek związanego z teorią edukacji międzykulturowej jest książka Spotkania z Innymi. Czytanki do edukacji międzykulturowej (2011) Przemysława Pawła Grzybowskiego. Zawiera ona siedemnaście krótkich utworów przeznaczonych dla dzieci w wieku 6–10 lat, przedstawiających spotkania bohaterki z osobami różniącymi się między innymi pochodzeniem, religią, wiekiem, stanem zdrowia i sposobem życia. Każda czytanka kończy się podsumowaniem zawierającym morał. Książka jest przeznaczona do wykorzystania zarówno w nauczaniu szkolnym, jak i podczas wspólnej lektury dzieci z rodzicami. Jej celem jest rozwijanie tolerancji, szacunku dla odmienności oraz przeciwdziałanie stereotypom i uprzedzeniom.
Funkcje wychowawcze i światopoglądowe czytanek można zaobserwować także poza Polską. Bogusław Zakrzewski, analizując chiński podręcznik-czytankę dla uczniów klas II–IV, zatwierdzony w 2002 roku, zwrócił uwagę na ograniczenie w nim jawnie ideologicznych treści w porównaniu z wcześniejszymi wzorcami edukacji w ChRL. Wśród poruszanych tematów znalazły się m.in. role społeczne dziewcząt, wieloetniczny charakter państwa, chińskie tradycje i osiągnięcia cywilizacyjne oraz ochrona środowiska. Zdaniem Zakrzewskiego dobór treści odzwierciedlał przemiany zachodzące w chińskiej edukacji i sposobie przedstawiania społeczeństwa.