Dendrocnide

Dendrocnide
Ilustracja
Dendrocnide excelsa
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

różopodobne

Rząd

różowce

Rodzina

pokrzywowate

Rodzaj

Dendrocnide

Nazwa systematyczna
Dendrocnide Miquel
Pl. Jungh.: 29 (1851)
Typ nomenklatoryczny

Dendrocnide peltata (Blume) Miq.

Multimedia w Wikimedia Commons
Dendrocnide stimulans
Kwitnąca Dendrocnide meyeniana
Włoski parzące na pniu Dendrocnide moroides
Liść Dendrocnide excelsa
Liść Dendrocnide cordifolia
Liść Dendrocnide moroides
Kwiatostany Dendrocnide meyeniana
Owoce Dendrocnide moroides
Owoce Dendrocnide photiniphylla

Dendrocnide Miq. – rodzaj roślin z rodziny pokrzywowatych. Obejmuje 41 gatunków występujących na subkontynencie indyjskim, w Azji Wschodniej, Azji Południowo-Wschodniej, wschodniej Australii oraz na wyspach Archipelagu Malajskiego, Nowej Gwinei, zachodniego Pacyfiku, Mikronezji, Polinezji i Melanezji.

Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od starogreckich słów δενδρών (dendron – drzewo) i κνίδη (knide – pokrzywa).

Rośliny z tego rodzaju należą do najsilniej parzących w całym królestwie roślin. Ich organy (gałązki, liście, owoce) pokryte są łamliwymi włoskami. Do podrażnienia może dojść przez bezpośredni kontakt z rośliną, ale również przez przebywanie w jej pobliżu, gdyż ułamane włoski mogą powodować silne podrażnienie dróg oddechowych, prowadzące do krwawienia i martwicy śluzówki. Niebezpieczny jest również kontakt z suchymi liśćmi, a także z zasuszonymi okazami w zielnikach. Podrażnienie przez Dendrocnide porównywane jest do jednoczesnego porażenia prądem i poparzenia, użądlenia jednocześnie przez 30 os lub jednoczesnego polania żrącym kwasem i porażenia prądem. Powoduje silny, paraliżujący ból, który nasila się po 20–30 minutach i trwa kilka godzin. Kontakt może prowadzić do okresowej utraty przytomności. W przypadku niektórych gatunków ból może utrzymywać się przez kilka tygodni, a następnie powracać przez miesiące, jeśli dotknięte miejsce zostanie potarte, przemyte wodą lub wystawione na działanie zimna. Odnotowano samobójstwa z powodu poziomu bólu spowodowanego kontaktem z Dendrocnide. Leczenie można prowadzić wyłącznie objawowo. Po kontakcie zaleca się naniesienie 10% roztworu kwasu solnego na dotknięte miejsce i owinięcie miejsca namoczonym w rozcieńczonym kwasie materiałem chłonnym (takim jak chusteczki higieniczne). Po zdjęciu opatrunku z kwasem i wyschnięciu miejsca kłujące włoski usuwa się za pomocą plastrów do depilacji. W Australii plastry z woskiem do depilacji stanowią niezbędny element zestawu pierwszej pomocy.

Po kontakcie z D. moroides, D. cordata i D. corallodesme ból utrzymuje się tygodniami, z nawrotami trwającymi co najmniej 3 miesiące. W przypadku D. excelsa i D. photinophylla ból utrzymuje się przez około 24 godziny.

Kontakt z rośliną u koni i psów może prowadzić do ich śmierci, a eutanazja uważana jest za jedyną dostępną etyczną opcję pomocy.

Morfologia

Pokrój
Wieloletnie, zimozielone drzewa lub krzewy, osiągające zwykle nie więcej niż 15 metrów wysokości. Rozgałęziają się sympodialnie. Pokryte są włoskami parzącymi. U Dendrocnide mirabilis nasada pędu jest gruboszowata. D. excelsa osiągają wysokość 35 metrów, a u nasady zaopatrzone są w korzenie szkarpowe o wysokości do 2 metrów.
Włoski parzące
Budowa włosków parzących jest złożona, składają się z wierzchołka (końcówki), trzonka i nasady. Zbudowane są z dwutlenku krzemu, węglanu wapnia i fosforanu wapnia. Największe mają około 1,5 mm długości i są widoczne gołym okiem, mają też kuliste, puste główki. Średnie i małe włoski mają ostre zakończenia. Uważa się, że smuklejsze włoski D. moroides wnikają w skórę łatwiej niż włoski innych gatunków. Łatwo odłamują się u nasady, a ich ostrza pękają w kontakcie z powierzchnią zewnętrzną, ułatwiając wnikanie w skórę i przenoszenie toksyn. Zawartość włosków jest zwykle przezroczysta, o różnym kolorze zielonkawożółtym lub brązowym, pozbawiona struktury lub zbudowana z drobnych cząsteczek. Cząsteczki te mają średnicę od 4 mikronów do mniej niż 1 mikrona i wyglądają podobnie do kropli oleju.
Liście
Ogonkowe, skórzaste, ząbkowane, faliste do gładkich, ułożone skrętolegle, często tworzące rozetę na końcach gałązek, zwykle gęsto pokryte cystolitami. Przylistki duże (od 1 do 10 cm), całkowicie zrośnięte, dwugrzbietowe, międzyogonkowe i nierozdwojone wierzchołkowo. U D. kajewskii blaszka liściowa osiąga do 1,5 metra długości. U D. elliptica, D. kjellbergii, D. moroides i D. peltata liście są tarczowate. Niektóre gatunki (np. D. luzonensis) mają liście pozbawione włosków parzących.
Kwiaty
Jednopłciowe, 4- lub 5-krotne, na ogół drobne, zebrane w groniasty lub wiechowaty kwiatostan, wyrastający w kątach liści. Kwiaty męskie są siedzące lub szypułkowe, z 4- rzadko 5-listkowym okwiatem, z taką samą liczbą pręcików naprzeciwległych do listków okwiatu oraz ze szczątkową zalążnią. Kwiaty żeńskie są siedzące lub szypułkowe, drobne, zasadniczo mają 4-ząbkowany lub 4-wrębny okwiat, jednokomorową, jajowatą zalążnię, zwieńczoną pojedynczym, języczkowatym znamieniem, pozbawione prątniczków. Boczne listki okwiatu są zwykle dłuższe i szersze niż listki środkowe.
Owoce
Siedzące, niesymetryczne, elipsoidalne do jajowatych niełupki, zwykle silnie brodawkowate, przypominające owoce morwy.

Biologia i ekologia

Siedlisko
Nizinne lasy pierwotne, zwłaszcza siedliska lekko wilgotne i nieco zacienione. Wiele gatunków z Nowej Gwinei toleruje lasy wtórne i opuszczone ogrody. Występuje od poziomu morza do 2300 m n.p.m.
Interakcje międzygatunkowe
Na roślinach z tego rodzaju żerują poświętnikowate z gatunku Diphucephala pygmaea(inne języki) i smukleńcowate z gatunku Pneustocerus pluto(inne języki), nietoperze, takie jak rudawka szarogłowa(inne języki), r. pacyficzna(inne języki), r. mariańska, naczelne, takie jak orangutan borneański, langur posiwiały, makak krabożerny i gibbon białoręki, a także pademelony czerwononogie i wiele gatunków ptaków. Są roślinami żywicielskimi dla rusałkowatych z gatunku Mynes geoffroyi(inne języki).
Cechy fitochemiczne
We włoskach Dendrocnide zidentyfikowano wysoce neurotoksyczne ultrastabilne peptydy, nazwane od zwyczajowej nazwy tych roślin gympietydami(inne języki) (gympietides). Wywołują one ból poprzez silną aktywację neuronów czuciowych i opóźnienie inaktywacji kanałów sodowych zależnych od potencjału. Struktura 3D tych neurotoksyn jest stabilizowana przez motyw węzła cystynowego(inne języki) (inhibitor cystine knot), co jest cechą wspólną z toksynami występującymi w jadach pająków oraz stożków (konotoksyny(inne języki)).
Z włosków roślin z gatunku D. moroides wyizolowano oktapeptyd moroidynę(inne języki) (moroidin), który jednak nie odpowiada za reakcję bólową. Jest inhibitorem polimeryzacji mikrotubul, o działaniu przeciwnowotworowym.
Badanie fitochemiczne korzeni roślin z gatunku Dendrocnide meyeniana, wykorzystywanych w tradycyjnej medycynie Filipin, wykazało obecność saponin, flawonoidów, alkaloidów i fitosteroli oraz potwierdziło ich antyangiogenne działanie.

Systematyka

Pozycja systematyczna
Według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV) rodzaj zaliczany do plemienia Urticeae w rodzinie pokrzywowatych (Urticaceae).
Podział
W monografii rodzaju z 1969 roku Chew zaproponował jego podział na dwie sekcje:
  • sekcja Dendrocnide z kwiatami żeńskimi położonymi zwykle w jednym rzędzie na często mięsistym i wachlarzowatym dnie kwiatowym (gatunek typowy Dendrocnide stimulans),
  • sekcja Sarcopus z kwiatami żeńskimi wolnymi, zebranymi w pęczki lub wyrastającymi dwurzędowo na końcach szypuł, często z mięsistymi szypułkami (gatunek typowy Dendrocnide excelsa).
Wykaz gatunków

Znaczenie użytkowe

Rośliny lecznicze
Sok z rozgniecionej kory Dendrocnide amplissima stosowany jest na Celebesie jako środek na owrzodzenia. Na Filipinach napar z korzeni i liści D. meyeniana stosowany jest moczopędnie, a rozgniecione liście i korzenie przykładane na skrofuły.
W Indiach D. sinuata stosowana jest w medycynie siddha. Odwar z korzeni tej rośliny i liści Schizostachyum(inne języki) sp. przyjmowany jest jako środek na opuchnięte kończyny. Sok z korzeni lub odwar stosowany jest przy przewlekłej gorączce. Liście przykładane są przeciw świerzbowi. Zmacerowane liście podawane są na niestrawność, a rozgniecione liście przykładane miejscowo na ból zęba. Stosowany też jako doustny środek antykoncepcyjny.
W Wietnamie D. stimulans odwar z liści i korzeni pijany jest jako środek przeciwrobaczy. Sok pijany jako środek przeciwkaszlowy. Korzenie rozgniecione z siarką i mlekiem kokosowym stosowane są jako okład na obrzęki.
Rośliny spożywcze
Owoce roślin z tego rodzaju są jadalne. Młode pędy D. sinuata spożywane są jako warzywo, podobnie wykorzystywane są kwiatostany.
Rośliny magiczne
Liście D. stimulans przywiązywane są do odrzwi domu, aby odstraszać złe duchy. Woda, w której moczono liście Justicia gendarussa(inne języki) i liście D. stimulans, używana jest podczas ceremonii mającej zapewnić dobre łowy i obfite plony.

Przypisy

  1. ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. 1 2 Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-08-13] (ang.).
  3. 1 2 3 4 Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2026-08-14]. (ang.).
  4. ↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2026-08-14]. (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 Umberto Quattrocchi: CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: common names, scientific names, eponyms, synonyms, and etymology. CRC, Taylor & Francis Group, 2012, s. 1356–1358. ISBN 978-1-4200-8044-5. OCLC 774639599. (ang.).
  6. 1 2 3 4 Hans-Jürgen Ensikat, Hannah Wessely, Marianne Engeser, Maximilian Weigend. Distribution, Ecology, Chemistry and Toxicology of Plant Stinging Hairs. „Toxins”. 13 (2), s. 141, 2021-02-13. DOI: 10.3390/toxins13020141.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 Marina Hurley: ‘The worst kind of pain you can imagine’ – what it’s like to be stung by a stinging tree. The Conversation, 2018-09-28. [dostęp 2026-08-14].
  8. ↑ Najbardziej parząca roślina świata. EduScience. [dostęp 2026-08-14].
  9. 1 2 3 4 5 6 7 Ross McKenzie: Australia’s Poisonous Plants, Fungi and Cyanobacteria A Guide to Species of Medical and Veterinary Importance. CSIRO, 2020, s. 637–643. ISBN 978-1-4863-1388-4.
  10. ↑ Dotknięcie tej rośliny "może wyzwolić myśli samobójcze". Podróże Onet, 2024-02-21. [dostęp 2026-08-14]. (pol.).
  11. 1 2 3 AC DeVore, TW McGovern. Botanical Briefs: Australian Stinging Tree (Dendrocnide moroides).. „Cutis”. 112 (5), s. 250-252, 2023-11. DOI: 10.12788/cutis.0885. PMID: 38091432.
  12. ↑ Queensland Poisons Information Centre: Stinging tree (Dendrocnide). Queensland Poisons Information Centre, 2023-07-24. [dostęp 2026-08-14]. (ang.).
  13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 W.-L. Chew. A Monograph of Dendrocnide (Urticaceae). „The Gardens' Bulletin Singapore”. 25 (1), s. 1–104, 1969.
  14. 1 2 3 4 Dendrocnide Miq.. Flora of Australia. [dostęp 2026-08-14]. (ang.).
  15. 1 2 3 Jorrit H. Poelen, James D. Simons, Chris J. Mungall. Global biotic interactions: An open infrastructure to share and analyze species-interaction datasets. „Ecological Informatics”. 24, s. 148–159, 2014-11. DOI: 10.1016/j.ecoinf.2014.08.005..
  16. ↑ K. A. Parry‐Jones, M. L. Augee. Factors affecting the occupation of a colony site in Sydney, New South Wales by the Grey‐headed Flying‐fox Pteropus poliocephalus (Pteropodidae). „Austral Ecology”. 26 (1), s. 47–55, 2001-02. DOI: 10.1111/j.1442-9993.2001.01072.pp.x.
  17. 1 2 Edward K. Gilding (i inni). Neurotoxic peptides from the venom of the giant Australian stinging tree. „Science Advances”. 6 (38), 2020-09-18. DOI: 10.1126/sciadv.abb8828.
  18. ↑ "Naprawdę jadowita roślina". Potworny ból może trwać tygodniami. TVN24 Meteo, 2020-09-18. [dostęp 2026-08-14]. (pol.).
  19. ↑ R.D. Kersten (i inni). Gene-Guided Discovery and Ribosomal Biosynthesis of Moroidin Peptides.. „Journal of the American Chemical Society”. 144 (17), s. 7686-7692, 2022-05-04. DOI: 10.1021/jacs.2c00014. PMID: 35438481.
  20. ↑ Ezra Maurel D Torno, Merrah Joy B. Subebe, Muhmin Michael E Manting, Mylah Villacorte-Tabelin. Phytochemical Evaluation and Anti-angiogenic Activity of Alingatong (Dendrocnide meyeniana Walp.) Root Extracts Using the Chorioallantoic Membrane Assay on Duck Embryo. „Malaysian Applied Biology”. 53 (2), s. 72–80, 2024-06-30. DOI: 10.55230/mabjournal.v53i2.2769.
  21. ↑ Corinne Schmitt, Philippe Parola, Luc de Haro. Painful Sting After Exposure to Dendrocnide sp: Two Case Reports. „Wilderness & Environmental Medicine”. 24 (4), s. 471–473, 2013-12. DOI: 10.1016/j.wem.2013.03.021.
  22. ↑ Tong Lim: Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants. T. 8: Flowers. Springer, 2014, s. 55. ISBN 978-94-017-8748-2. (ang.).