Ebru

Obraz w technice ebru
Pokaz techniki ebru, Festival international de géographie 2012 w Saint-Dié-des-Vosges

Ebru (z tur. ebr – chmura) – tradycyjna turecka sztuka zdobienia papieru poprzez przenoszenie na papier wzorów tworzonych przy pomocy farb rozprowadzanych pędzelkami i patyczkami na wodzie zagęszczonej tłustą substancją – „marmurkowanie”. Papier ozdobiony w technice ebru nazwany jest również papierem tureckim lub papierem marmurkowanym. Do tradycyjnych wzorów stosowanych w sztuce ebru zalicza się m.in. wzory roślinne i ornamentalne, motywy plecionkowe, meczety i półksiężyce. Ebru stosowane jest w tradycyjnej sztuce introligatorskiej.

W 2014 roku sztuka ebru została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.

Historia

Początki ebru nie są znane. Jedną z najstarszych technik zdobienia papieru jest odbijanie wzorów z drewnianych stempli, znane w Chinach od pierwszych wieków naszej ery. Sztuka „marmurkowania” narodziła się najprawdopodobniej w Japonii i Chinach. Technika marmurkowania na karagenie została przyswojona przez Arabów z Dalekiego Wschodu, zapewne w VIII wieku razem z techniką produkcji papieru. Pierwsze formy ebru pojawiły się w Azji Środkowej (w Turkmenistanie) w XIII wieku i przeniknęły do Anatolii przez Iran. Turcy seldżuccy oraz osmańscy rozpowszechnili ebru stosując ją w kaligrafii oraz w sztuce dekorowania i oprawiania książek.

Początkowo papier ebru stosowany był wyłącznie do celów dekoracyjnych. W miarę rozwoju sztuki, kiedy zaczęto otrzymywać papier o bladym wzorze, papier tego typu znalazł zastosowanie w oficjalnej dokumentacji i korespondencji państwowej z uwagi na zabezpieczanie jakie dawał przed fałszerstwem. Arabowie i Japończycy wykorzystywali papiery marmurkowe także jako podłoża do pisania tekstów literackich. Papier ebru jest niepowtarzalny – nie można było go podrobić; nie można było też zmienić tekstu na nim zapisanego, ponieważ każda próba wymazania liter kończyła się rozmazaniem i zepsuciem naniesionego na papier wzoru.

Nazwa „ebru” pochodzi być może od perskiego „ebri” (pol. chmura) lub „ab-ru” (pol. powierzchnia wody). Najstarszy zachowany egzemplarz papieru ebru z okresu osmańskiego pochodzi z 1553 roku. Papiery wzorzyste pojawiły się w Europie w XVII wieku, najpopularniejsze były papiery tureckie nazywane marmurkowymi, wykorzystywano je od 1650 roku do opraw książkowych, wyklejek i oklejek. Wyklejano nimi także szkatułki, meble, wnętrza mieszkań. Marmoryzowanie na karagenie zostało zastąpione około 1900 roku marmoryzowaniem z wykorzystaniem farb olejnych, zazwyczaj były to farby drukarskie. Technika ta była znana Japończykom w XVII wieku, ale była rzadko stosowana z uwagi na wolne schnięcie i trudne pisanie po ich powierzchni. Od około 1850 roku rozpowszechniła się natryskowa technika barwienia papieru, poprzez ręczne rozpylenie farby lub z wykorzystaniem pulweryzatora bądź aerografu. Proste rozpylacze produkowało lipskie przedsiębiorstwo Tangier-Werk AG, dzięki niemu w pierszym dziesięcioleciu XX wieku powstawały papiery z użyciem szablonów papierowych bądź z blachy cynkowej. Około 1900 roku zaczęto powszechnie wykorzystywać farby anilinowe z klajstrem introligatorskim do barwienia papierów klajstrowych.

W 2014 roku ebru zostało wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.

Opis

Sztuka ebru polega na przenoszeniu na papier wzorów tworzonych przy pomocy farb zawierających żółć byczą rozprowadzanych pędzelkami z końskiego włosia i patyczkami na wodzie zagęszczonej tłustą substancją, z reguły gumą tragakantową. Jako pierwsze nakładane są kolory ciemniejsze, a potem jaśniejsze. Na wzór, unoszący się na tłustej powierzchni wody, nakładana jest czysta kartka i wzór odbija się na papierze. Tradycyjne wzornictwo obejmuje m.in. motywy roślinne i ornamentalne, motywy plecionkowe, meczety i półksiężyce.

Sztuka ebru przekazywana jest ustnie na drodze relacji mistrz-uczeń. Nauka podstaw trwa dwa lata.

Inne techniki

Najstarsze papiery jednobarwne z Europy pochodzą z 1430 roku, wykorzystano je do pokrycia odwrotnych stron kart do gry. Pod koniec XVI wieku papiery zdobione jednobarwnie stemplami rozpoczęto wykorzystywać we Włoszech. Rozpowszechniły się w Europie w XVIII wieku. Przed 1600 rokiem stosowano papiery klajstrowe, tzn. barwione powierzchniowo farbami klajstrowymi; stosowano je do opraw książkowych. Wyróżniano trzy rodzaje:

Stosowano także papiery klajstrowe nakrapiane z wykorzystaniem pędzla, sita lub szczotki, technika pochodzi z Chin i Japonii, dotarła do Europy poprzez Arabów na początku XVI wieku. Nakrapiano brzegi bloków książek, a papier nakrapiany wykorzystywano także do okładek broszurowych we Francji od początku XVII wieku.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 Windyka 2002 ↓, s. 6.
  2. 1 2 3 Windyka 2002 ↓, s. 11.
  3. Richard J. Wolfe: Marbled Paper: Its History, Techniques, and Patterns : with Special Reference to the Relationship of Marbling to Bookbinding in Europe and the Western World. University of Pennsylvania Press, 1990. ISBN 978-0-8122-8188-0. [dostęp 2015-10-29]. (ang.).
    1. 1 2 3 4 5 6 S. 8.
    2. ↑ S. 9.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 UNESCO ICH: Nomination File No. 00644). [dostęp 2015-10-29]. (ang.).
  5. 1 2 3 Windyka 2002 ↓, s. 7.
  6. ↑ Selcuk Aksin Somel: The A to Z of the Ottoman Empire. Scarecrow Press, 2010, s. 78. ISBN 978-1-4617-3176-4. [dostęp 2015-10-29]. (ang.).
  7. 1 2 Windyka 2002 ↓, s. 4.
  8. 1 2 Windyka 2002 ↓, s. 12.
  9. 1 2 3 4 5 Windyka 2002 ↓, s. 8.
  10. ↑ UNESCO ICH: Ebru, Turkish art of marbling. [dostęp 2015-10-29]. (ang.).
  11. 1 2 Christiane J. Gruber: The Islamic Manuscript Tradition: Ten Centuries of Book Arts in Indiana University Collections. Indiana University Press, 2010, s. 39. ISBN 978-0-253-35377-1. [dostęp 2015-10-29]. (ang.).
  12. 1 2 Windyka 2002 ↓, s. 10.

Bibliografia

Linki zewnętrzne