Etatyzm

Etykieta Państwowego Monopolu Zapałczanego. Monopol zapałczany ustanowiono w Polsce w 1925 roku.

Etatyzm (z fr. étatisme, od état „państwo”) to określenie koncepcji i praktyk zakładających znaczącą rolę państwa w życiu społecznym lub gospodarczym. W szerszym znaczeniu termin odnosi się do idei nadrzędności państwa oraz do polityk i instytucji zwiększających jego ingerencję w sprawy społeczne, polityczne lub gospodarcze.

W polskiej terminologii ekonomicznej etatyzm oznacza przede wszystkim działalność gospodarczą państwa polegającą na tworzeniu przedsiębiorstw państwowych, obejmowaniu udziałów w przedsiębiorstwach prywatnych oraz regulowaniu gospodarki za pomocą administracji państwowej. W tym znaczeniu państwo występuje nie tylko jako regulator, lecz także jako właściciel lub bezpośredni uczestnik działalności gospodarczej.

Etatyzm a interwencjonizm

Etatyzm i interwencjonizm nie są pojęciami tożsamymi. Interwencjonizm oznacza oddziaływanie państwa na gospodarkę, natomiast etatyzm w węższym znaczeniu wiąże się zwłaszcza z bezpośrednią działalnością gospodarczą państwa i własnością państwową. Oba zjawiska mogą występować jednocześnie, ale nie muszą.

Z tego powodu keynesizm, którego założenia uzasadniały aktywną politykę państwa służącą stabilizowaniu popytu i koniunktury, jest przede wszystkim teorią interwencjonizmu gospodarczego. Nie oznacza on sam przez się postulatu rozszerzania własności państwowej.

Etatyzm w II Rzeczypospolitej

Znaczący sektor państwowy powstawał w Polsce już w pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości. Jego rozwój był związany między innymi z przejmowaniem majątku należącego wcześniej do państw zaborczych, kształtowaniem struktur nowego państwa, wojnami o granice oraz problemami gospodarczymi i walutowymi pierwszych lat niepodległości.

Etatyzm był przedmiotem sporów ekonomicznych przez cały okres międzywojenny. Badania nad gospodarką II Rzeczypospolitej wskazują, że tendencje etatystyczne występowały również przed przewrotem majowym z 1926 roku, dlatego nie można ich ograniczać wyłącznie do polityki obozu sanacyjnego.

Jednym z przykładów bezpośredniej obecności państwa w gospodarce był Państwowy Monopol Zapałczany. Ustawa z 15 lipca 1925 roku ustanowiła wyrób zapałek i ich import wyłącznym przywilejem Skarbu Państwa. W późniejszym okresie II Rzeczypospolitej funkcjonowały także inne monopole państwowe oraz przedsiębiorstwa pozostające własnością państwa lub z jego udziałem.

Przypisy

  1. 1 2 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 25 września 1925 r. w celu wykonania ustawy z dnia 15 lipca 1925 r. o monopolu zapałczanym. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, 1925-09-30. [dostęp 2026-09-29].
  2. ↑ Statism. International Encyclopedia of Political Science, SAGE. [dostęp 2026-09-29]. (ang.).
  3. ↑ etatyzm. Wielki słownik języka polskiego PAN. [dostęp 2026-09-29].
  4. 1 2 Wojciech Morawski: Gospodarka II Rzeczypospolitej. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Szkoły Głównej Handlowej, s. 297. [dostęp 2026-09-29].
  5. 1 2 3 Jacek Luszniewicz. Etatyzacja gospodarki Drugiej Rzeczypospolitej w okresie demokracji parlamentarnej. „Kwartalnik Kolegium Ekonomiczno-Społecznego. Studia i Prace”, s. 35–60, 2018. [dostęp 2026-09-29].

Bibliografia