Facelia

Facelia
	; Facelia dzwonkowata
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	ogórecznikowce
Rodzina	faceliowate
Rodzaj	facelia
	Nazwa systematyczna
	Phacelia Juss. 1789; Gen. 129. 4 Aug 1789
	Typ nomenklatoryczny
	Phacelia secunda J. F. Gmelin
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Facelia (Phacelia Juss.) – rodzaj roślin z rodziny faceliowatych (Hydrophyllaceae). Obejmuje około 200 gatunków, rosnących dziko w Ameryce Północnej i Południowej. Obszarem, gdzie rodzaj jest najbardziej zróżnicowany, jest zachodnia część kontynentu północnoamerykańskiego – tylko w Kalifornii rośnie 90 gatunków. Zasiedlają one suche tereny pustynne i wilgotne siedliska wśród zarośli i w widnych lasach.

Niektóre gatunki, zwłaszcza jednoroczne, uprawiane są jako rośliny ozdobne, popularne zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Duże znaczenie użytkowe ma facelia błękitna (P. tanacetifolia), uprawiana jako roślina miododajna, pastewna i na nawóz zielony. Jest ona uprawiana i przejściowo dziczejąca także w Polsce. Rzadziej uprawiane i przejściowo dziczejące w Polsce są także facelia mniejsza (P. minor) i facelia zwarta (P. congesta).

Morfologia

Pokrój: Rośliny jednoroczne, dwuletnie i byliny osiągające do 80 cm wysokości, ale często o pędach niskich, płożących się.
Liście: Pojedyncze, klapowane albo nieparzyście pierzasto złożone, na ogół skrętoległe.
Kwiaty: Zebrane w zwinięte lub jednostronne skrętki. Kwiaty 5-krotne. Kielich z działkami rozciętymi do nasady i z rozpostartymi przydatkami. Korona kwiatu kształtu dzwonkowatego, lejkowatego lub kolista, o średnicy do 1 cm, barwy niebieskiej, fioletowej lub białej, czasem żółtej, wyraźnie skręcona w pąku. Pręciki równej długości, dłuższe lub krótsze od korony, z nitkami u nasady z dwoma wyrostkami. Zalążnia powstaje z dwóch owocolistków, z pojedynczą szyjką słupka, podobnej długości jak pręciki.
Owoce: Cienkie torebki z licznymi nasionami.

Systematyka

Jeden z rodzajów rodziny faceliowatych Hydrophyllaceae, alternatywnie też rodzina ta włączana jest w randze podrodziny do ogórecznikowatych (Boraginaceae) w szerokim ujęciu.

Wykaz gatunków

Phacelia adenophora J.T. Howell
Phacelia affinis A. Gray
Phacelia alba Rydb.
Phacelia alpina Rydb.
Phacelia amabilis Constance
Phacelia ambigua M.E. Jones
Phacelia anelsonii J.F. Macbr.
Phacelia argentea A. Nelson & J.F. Macbr.
Phacelia argillacea N.D. Atwood
Phacelia artemisioides Griseb.
Phacelia austromontana J.T. Howell
Phacelia austrotexana (J.A.Moyer) B.L. Turner
Phacelia bakeri (Brand) J.F. Macbr.
Phacelia barnebyana J.T. Howell
Phacelia beatleyae Reveal & Constance
Phacelia bicolor Torr. ex S. Watson
Phacelia bipinnatifida Michx.
Phacelia bolanderi A. Gray – facelia Bolandera
Phacelia brachyantha Benth.
Phacelia brachyloba (Benth.) A. Gray
Phacelia breweri A. Gray
Phacelia californica Cham.
Phacelia calthifolia Brand
Phacelia campanularia A. Gray – facelia dzwonkowata
Phacelia carmenensis B.L. Turner
Phacelia cephalotes A. Gray
Phacelia cicutaria Greene
Phacelia ciliata Benth.
Phacelia coerulea Greene
Phacelia congdonii Greene
Phacelia congesta Hook. – facelia zwarta
Phacelia constancei N.D. Atwood
Phacelia cookei Constance & Heckard
Phacelia corymbosa Jeps.
Phacelia coulteri Greenm.
Phacelia crassifolia Torr. ex S. Watson
Phacelia crenulata Torr. ex S. Watson
Phacelia cryptantha Greene
Phacelia cumingii (Benth.) A. Gray
Phacelia curvipes Torr. ex S. Watson
Phacelia dalesiana J.T. Howell
Phacelia davidsonii A. Gray
Phacelia demissa A. Gray
Phacelia denticulata Osterh.
Phacelia dissecta (A. Gray) Small
Phacelia distans Benth.
Phacelia divaricata (Benth.) A. Gray
Phacelia douglasii (Benth.) Torr.
Phacelia dubia (L.) Trel. & Small
Phacelia egena (Brand) Greene ex J.T. Howell
Phacelia eisenii Brandegee
Phacelia eremophila Greene
Phacelia exilis (A. Gray) G.L. Lee
Phacelia filiformis Brand
Phacelia fimbriata Michx.
Phacelia floribunda Greene
Phacelia formosula Osterh.
Phacelia franklinii (R. Br.) A. Gray
Phacelia fremontii Torr.
Phacelia geraniifolia Brand
Phacelia gilioides Brand
Phacelia glaberrima (Torr. ex S. Watson) J.T. Howell
Phacelia glabra Nutt.
Phacelia glandulifera Piper
Phacelia glandulosa Nutt.
Phacelia glechomifolia A. Gray
Phacelia grandiflora (Benth.) A. Gray
Phacelia greenei J.T. Howell
Phacelia grisea A. Gray
Phacelia gymnoclada Torr. ex S. Watson
Phacelia gypsogenia I.M. Johnst.
Phacelia hardhamiae Munz
Phacelia hastata Douglas ex Lehm.
Phacelia heterophylla Pursh
Phacelia hintoniorum B.L. Turner
Phacelia hirsuta Nutt.
Phacelia howelliana N.D. Atwood
Phacelia hubbyi (J.F. Macbr.) Garrison
Phacelia humilis Torr. & A. Gray
Phacelia hydrophylloides Torr. ex A. Gray
Phacelia idahoensis L.F. Hend.
Phacelia imbricata Greene
Phacelia incana Brand
Phacelia inconspicua Greene
Phacelia indecora J.T. Howell
Phacelia infundibuliformis Torr.
Phacelia insularis Munz
Phacelia integrifolia Torr.
Phacelia intermedia Wooton
Phacelia inundata J.T. Howell
Phacelia inyoensis (J.F. Macbr.) J.T. Howell
Phacelia ivesiana Torr.
Phacelia ixodes Kellogg
Phacelia keckii Munz & I.M. Johnst.
Phacelia laxa Small
Phacelia leibergii Brand
Phacelia lemmonii A. Gray
Phacelia lenta Piper
Phacelia leonis J.T. Howell
Phacelia leptosepala Rydb.
Phacelia linearis (Pursh) Holz.
Phacelia lobata (Davidson) Jeps.
Phacelia longipes Torr. ex A. Gray
Phacelia lutea (Hook. & Arn.) J.T. Howell
Phacelia lyallii (A.Gray) Rydb.
Phacelia lyonii A. Gray
Phacelia maculata Alph. Wood
Phacelia malvifolia Cham.
Phacelia marcescens Eastw. ex J.F. Macbr.
Phacelia marshal-johnstoni i N.D. Atwood & Pinkava
Phacelia menziesii (R. Br.) Torr. ex S. Watson
Phacelia minor (Harv.) Thell. ex F. Zimm. – facelia mniejsza
Phacelia minutissima L.F. Hend.
Phacelia mohavensis A. Gray
Phacelia mollis J.F.Macbr.
Phacelia monoensis Halse
Phacelia mustelina Coville
Phacelia mutabilis Greene
Phacelia nana Wedd.
Phacelia nashiana Jeps.
Phacelia neffii B.L. Turner
Phacelia neglecta M.E. Jones
Phacelia nemoralis Greene
Phacelia neomexicana Thurb. ex Torr.
Phacelia novenmillensis Munz
Phacelia oreopola Heckard
Phacelia orogenes Brand
Phacelia pachyphylla A. Gray
Phacelia pallida I.M. Johnst.
Phacelia palmeri Torr. ex S. Watson
Phacelia parishii A. Gray
Phacelia parryi Torr. – facelia Parr'ego
Phacelia patuliflora (Engelm. & A. Gray) A. Gray
Phacelia pauciflora S. Watson
Phacelia peckii J.T. Howell
Phacelia pedicellata A. Gray
Phacelia pediculoides (J.T. Howell) Constance
Phacelia peirsoniana J.T. Howell
Phacelia perityloides Coville
Phacelia phacelioides (Benth.) Brand
Phacelia pinnatifida Griseb. ex Wedd.
Phacelia platycarpa (Cav.) Spreng.
Phacelia platyloba A. Gray
Phacelia popei Torr. & A. Gray
Phacelia pringlei A. Gray
Phacelia procera A. Gray
Phacelia pulchella A. Gray
Phacelia pulcherrima Constance
Phacelia purpusii Brandegee
Phacelia purshii Buckley
Phacelia quickii J.T. Howell
Phacelia racemosa (Kellogg) A. Heller
Phacelia rafaelensis N.D. Atwood
Phacelia ramosissima Douglas ex Lehm.
Phacelia ranunculacea (Nutt.) Constance
Phacelia rattanii A. Gray
Phacelia robusta (J.F. Macbr.) I.M. Johnst.
Phacelia rotundifolia Torr. ex S. Watson
Phacelia rupestris Greene
Phacelia sabulonum (J.T. Howell) N.D. Atwood
Phacelia salina (A. Nelson) J.T. Howell
Phacelia saxicola A. Gray
Phacelia scariosa Brandegee
Phacelia scopulina (A. Nelson) J.T. Howell
Phacelia secunda J.F.Gmel.
Phacelia sericea (Graham) A. Gray
Phacelia serrata J.W. Voss
Phacelia setigera Phil.
Phacelia sinuata Phil.
Phacelia splendens Eastw.
Phacelia stebbinsii Constance & Heckard
Phacelia stellaris Brand
Phacelia strictiflora (Engelm. & A. Gray) A. Gray
Phacelia suaveolens Greene
Phacelia submutica J.T. Howell
Phacelia suffrutescens Parry
Phacelia tanacetifolia Benth. – facelia błękitna
Phacelia tetramera J.T. Howell
Phacelia texana J.W. Voss
Phacelia thermalis Greene
Phacelia umbrosa Greene
Phacelia utahensis J.W. Voss
Phacelia vallicola Congdon ex Brand
Phacelia vallis-mortae J.W. Voss
Phacelia verna Howell
Phacelia viscida (Benth.) Torr.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-02] (ang.).
↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-20].
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 249. ISBN 0-333-74890-5.
1 2 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 702, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 128, ISBN 978-83-62975-45-7 .
↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006, s. 373-374. ISBN 83-01-14342-8.
↑ Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 211-212. ISBN 83-7079-779-2.
↑ Genus: Phacelia Juss.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-01-10].
↑ Phacelia. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-01-10].
↑ Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 139. ISBN 978-83-925110-5-2.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-02] (ang.).

[3] Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-20].

[philips-4] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 249. ISBN 0-333-74890-5.

[mabb-5] 1 2 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 702, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[checklist-6] ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 128, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[Rutkowski-7] Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006, s. 373-374. ISBN 83-01-14342-8.

[encyk-8] Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 211-212. ISBN 83-7079-779-2.

[grin-9] Genus: Phacelia Juss.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-01-10].

[tpl-10] Phacelia. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-01-10].

[gawrys-11] Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 139. ISBN 978-83-925110-5-2.