Gdanisko

	Informacje w projektach siostrzanych
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Definicje słownikowe w Wikisłowniku

Gdanisko (z niem. Dansker, Danzker) – w średniowiecznej architekturze warownej miejsce pełniące funkcję latryny, odseparowane od zabudowań zamkowych i zwykle usytuowane nad fosą.

Cechy szczególne

Był to wykusz w murach albo wieża umieszczona poza linią murów obronnych i połączona z zamkowym kompleksem gankiem w postaci krytego przejścia wspartego na arkadach. Gdaniska były budowane głównie w krzyżackich zamkach warownych w funkcji wieży ustępowej (latryny). Wyposażone w strzelnice, spełniały także funkcję obronną jako dodatkowa baszta, wysunięta przed obwód murów zamkowych.

Gdaniska zazwyczaj murowano z cegły, niekiedy bywały też drewniane, jak np. na zamku w Ragnecie. Budowano je tak, by wszystkie nieczystości spadały do fosy, skąd ich odprowadzenie zapewniała płynąca woda.

Przykłady zachowanych gdanisk to:

Zamek w Malborku – częściowo zrekonstruowane gdanisko w 2. połowie XIX wieku. Uwagę zwraca sposób oznaczania drogi do latryny, dokąd kierunek wskazywały swoimi ogonami rzeźbione wsporniki w kształcie diabełków.
Zamek w Kwidzynie (największe gdanisko w Europie)
Zamek krzyżacki w Toruniu (jedyna część zamku zachowana w całości), zwieńczenie wieży i ganku oraz sklepienia zostały zrekonstruowane w XX wieku.
Zamek w Gniewie i Kowalewie Pomorskim (zachowany fragment)

Gdanisko znajdowało się również w zamku w Prabutach oraz na zamku w Tucholi ("wieża, którą zowią Gdańsk").

Etymologia nazwy

Sporna pozostaje etymologia nazwy tego miejsca. Próbowano ją wyjaśniać deprecjonowaniem nazwy i dobrego imienia Gdańska, któremu złą opinię wystawiały wielokrotne zamieszki i bunty przeciwko Krzyżakom^{[potrzebny przypis]}. Inna teoria odwołuje się raczej do wpływu języka pruskiego, w którym dansk miało oznaczać "mokry, wilgotny".

Gdanisko zamku w Kwidzynie
Gdanisko zamku w Toruniu
Gdanisko na Zamku Górnym w Malborku
Malbork - Kurza Stopa na Zamku Średnim
Fragment gdaniska zamku w Kowalewie
Miejsce kloaczne z gdaniska w Gniewie

Przypisy

↑ Witold Szolginia: Ilustrowana encyklopedia dla wszystkich. Architektura i Budownictwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, 1975, s. 70.
↑ Sztuka świata. Słownik terminów (A-K). T. 17. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, s. 148. ISBN 978-83-213-4726-4.
↑ Sławomir Jóźwiak, Janusz Trupinda, Krzyżackie zamki komturskie w Prusach. Topografia i układ przestrzenny na podstawie średniowiecznych źródeł pisanych, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012, s ISBN 978-83-231-2896-0
↑ SławomirS. Jóźwiak SławomirS., JanuszJ. Trupinda JanuszJ., Krzyżackie zamki komturskie w Prusach. Topografia i układ przestrzenny na podstawie średniowiecznych źródeł pisanych, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2012, s. 385, ISBN 978-83-231-2896-0, OCLC 812677814 .
1 2 3 RafałR. Cybulski RafałR., Największy wychodek Europy jest w Kwidzynie - Dziennikbaltycki.pl [online], „Dziennik Bałtycki” 16.04.2012 [dostęp 2017-12-11] (pol.).
↑ TomaszT. Torbus TomaszT., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach. Część 2: Katalog, Gdańsk: słowo/obraz terytoria : Fundacja Terytoria Książki, 2023, s. 584-585, ISBN 978-83-7453-216-7 [dostęp 2025-08-13] (pol.).

Bibliografia

Witold Szolginia: Architektura. Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 38. ISBN 83-85001-89-1.

Linki zewnętrzne

Gdaniska w "Almanachu Historycznym"

[SZ-1] Witold Szolginia: Ilustrowana encyklopedia dla wszystkich. Architektura i Budownictwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, 1975, s. 70.

[2] Sztuka świata. Słownik terminów (A-K). T. 17. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, s. 148. ISBN 978-83-213-4726-4.

[3] Sławomir Jóźwiak, Janusz Trupinda, Krzyżackie zamki komturskie w Prusach. Topografia i układ przestrzenny na podstawie średniowiecznych źródeł pisanych, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012, s ISBN 978-83-231-2896-0

[4] SławomirS. Jóźwiak SławomirS., JanuszJ. Trupinda JanuszJ., Krzyżackie zamki komturskie w Prusach. Topografia i układ przestrzenny na podstawie średniowiecznych źródeł pisanych, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2012, s. 385, ISBN 978-83-231-2896-0, OCLC 812677814 .

[cybulski-5] 1 2 3 RafałR. Cybulski RafałR., Największy wychodek Europy jest w Kwidzynie - Dziennikbaltycki.pl [online], „Dziennik Bałtycki” 16.04.2012 [dostęp 2017-12-11] (pol.).

[:0-6] TomaszT. Torbus TomaszT., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach. Część 2: Katalog, Gdańsk: słowo/obraz terytoria : Fundacja Terytoria Książki, 2023, s. 584-585, ISBN 978-83-7453-216-7 [dostęp 2025-08-13] (pol.).