Samoczynne hamowanie pociągu (SHP) – system punktowej kontroli czujności maszynisty stosowany na polskich liniach kolejowych. Jest to system wchodzący w skład automatyki bezpieczeństwa pociągu (ABP), której zadaniem jest zapewnienie bezpieczeństwa jazdy pociągu, a tym samym podniesienie bezpieczeństwa ruchu kolejowego. Realizowane jest to poprzez sprawdzanie czujności maszynisty przed semaforami. Urządzenia SHP są jednopunktowe o sprzężeniu indukcyjnym obwodu w lokomotywie ze znajdującym się przy torze, urządzenie jest niezależne od wskazań semaforów.
Rezonator SHP to niezasilany obwód rezonansowy LC dostrojony do częstotliwości 1000 Hz. Instaluje się je na stałe w torze w pobliżu szyny, w odległości:
200 metrów (± 5 metrów) od tarcz ostrzegawczych, tarcz ostrzegawczych przejazdowych, semaforów wjazdowych i sygnalizatorów na szlaku.
5 metrów (± 5 metrów) od semaforów pełniących funkcję tarczy ostrzegawczej (informujących o sygnale na następnym semaforze).
Rezonatory torowe SHP są proste w budowie, co przekłada się na ich niską awaryjność (w skali rocznej ok. 0,1%). Około 16 tys. km linii kolejowych w Polsce wyposażone jest w rezonatory, dzięki czemu możliwe jest działanie systemu SHP.
Pokładowy układ SHP
Elektromagnes SHP lokomotywy
Każdy pojazd trakcyjny, wyposażony w system SHP, ma dwa czujniki (elektromagnesy) znajdujące się pod prawą stroną kabiny maszynisty dla danego kierunku jazdy. Pokładowy układ SHP zawiera czujnik (zwany elektromagnesem) montowany na zewnątrz w pobliżu szyny, tak by podczas przejazdu nad czujnikiem torowym zbliżył się do niego. Czujnik zawiera obwód rezonansowy LC zasilany z generatora prądem przemiennym o częstotliwości 1000 Hz.
Część wykonawcza SEP składa się z układu wykrywania sprzężenia czujnika z rezonatorem przytorowym, przetwarzenia sygnału elektrycznego na świetlny i dźwiękowy w kabinie maszynisty, na który maszynista musi zareagować. Po wykryciu sprzężenia generator blokuje się, i może być odblokowany tylko przez naciśnięcie przycisku czujności maszynisty przez maszynistę.
Zasada działania
Na obwodzie rezonansowym (czujniku) panuje napięcie rezonansowe, gdy zbliży się on do obwodu przytorowego następuje sprzężenie magnetyczne obwodów powodujące obciążenie obwodu zasilanego, co wywołuje zmniejszenie napięcia na cewce. Spadek ten jest wykrywany przez przekaźnik i uruchamia go aktywując układ czujności.
Po impulsie aktywującym, działanie systemu sygnalizowane jest przez kontrolkę na pulpitach pojazdu. Maszynista może skasować aktywację systemu SHP wciskając przycisk czujności w kabinie. Działanie systemu SHP w kabinie maszynisty składa się z trzech etapów:
Sygnał świetlny – trwa około 2,5 sekundy. Ciągłe światło na lampkach SHP.
Sygnał dźwiękowy – trwa około 2 sekund. Ciągły sygnał dźwiękowy ostrzega maszynistę.
Hamowanie nagłe – awaryjne zatrzymanie pociągu z powodu braku reakcji maszynisty.
Odhamowanie pociągu i przejście systemu SHP w stan neutralny możliwe jest dopiero przy osiągnięciu prędkości przez pojazd od 0 do 10 km/h (w zależności od producenta pojazdu).
