Gonatopus

*Gonatopus*
	; Gonatopus boivinii
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	żabieńcowce
Rodzina	obrazkowate
Podrodzina	Aroideae
Rodzaj	Gonatopus
	Nazwa systematyczna
	Gonatopus Engl.; Monogr. Phan. 2: 208 (1879)
	Typ nomenklatoryczny
	Gonatopus boivinii (Decne.) Engl.
Synonimy
	Heterolobium Peter; Microculcas Peter;
	Heterolobium Peter; Microculcas Peter;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Gonatopus Engl. – rodzaj roślin zielnych z rodziny obrazkowatych, obejmujący 5 gatunków występujących we wschodniej i południowo-wschodniej Afryce. Przedstawiciele tego rodzaju uważani są za relikty flory afrykańskiej, które przetrwały zmiany klimatyczne. Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów γόνυ (gony – kolano) i πούς (pous – stopa) i odnosi się do budowy ogonka liściowego.

Rodzaj posiada homonim w taksonomii zwierząt: Gonatopus Ljungh – rodzaj owadów z nadrodziny złotolitki z grupy żądłowek.

Morfologia

Łodyga: Podziemne kłącze. Według niektórych autorów część gatunków tworzy nie kłącze, lecz kulistą lub wydłużoną bulwę pędową.

Liście: Rośliny tworzą pojedynczy, jednoroczny liść właściwy wielokrotnie nieparzystopierzasty, o listkach równowąsko-lancetowatych do eliptyczno-lancetowatych. Ogonek liściowy z pogrubiałym kolankiem w części środkowej lub dolnej, u nasady otoczony wydłużonym katafilem.

Kwiaty: Rośliny jednopienne, tworząceod jednego do czterech kwiatostanów typu kolbiastego pseudancjum, równocześnie z liśćmi lub przed nimi. Szypułki krótsze od ogonków liściowych. Pochwa kwiatostanu u nasady zwinięta, wyżej otwarta i poziomo odgięta lub odwinięta. Kolba wolna, siedząca, gruba, cylindryczna, krótsza od pochwy, w dolnej części pokryta, na krótkim odcinku, kwiatami żeńskimi, oddzielonymi od położonych wyżej kwiatów męskich kilkoma prątniczkami, pozbawiona wyrostka. Kwiaty obu płci z 4 wolnymi segmentami okwiatu, o lekko zgrubiałych, ściętych i kanciastych wierzchołkach. Zalążnie jajowate, dwukomorowe, z krótkimi i grubymi szyjkami słupka i tarczowatymi, raczej dużymi znamionami niewiele wystającymi powyżej poziom okwiatu. Każda komora zalążni zawiera pojedynczy, anatropowy zalążek. Kwiaty męskie 4-pręcikowe, zrośnięte w tubę wokół jałowej zalążni. Pylniki krótkie i szerokie, 2-komorowe.

Owoce: Jajowato-eliptyczne, brudnobiałe, pomarańczowe lub czerwone jagody.

Gatunki podobne: Przedstawiciele rodzaju zamiokulkas, od których rośliny te różnią się budową liścia właściwego (u zamiokulkasów liści właściwych jest kilka i są one wiecznie zielone oraz pierzaste).

Biologia i ekologia

Rozwój: Wieloletnie geofity ryzomowe, przechodzące okres spoczynku w porze suchej. Kwitną przeważnie na początku klimatycznego lata, od listopada do grudnia.

Siedlisko: Suche lasy równikowe i podrównikowe oraz sawanny, głównie przybrzeżne.

Genetyka: Liczba chromosomów 2n = 34, 68.

Systematyka

Pozycja rodzaju według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG V z 2026): Należy do plemienia Zamioculcadeae, nadplemienia Zamioculcadodae, podrodziny Aroideae, rodziny obrazkowatych (Araceae), rzędu żabieńcowców (Alismatales) w kladzie jednoliściennych (ang. monocots).

Gatunki

Gonatopus angustus N.E.Br.
Gonatopus boivinii (Decne.) Engl.
Gonatopus clavatus Mayo
Gonatopus marattioides (Peter) Bogner
Gonatopus petiolulatus (Peter) Bogner

Zagrożenie i ochrona

Trzy gatunki z rodzaju Gonatopus znajdują się w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych.

Gonatopus clavatus

Kategoria: (LC) najmniejszej troski ver 3.1
Rok oceny: 2006
Główne zagrożenie: Wycinanie lasów związane z wypalaniem węgla drzewnego. Ochrona: Stanowiska tego gatunku znajdują się na obszarach chronionych: w parku narodowym Quirimba w Mozambiku oraz rezerwatach Kiwengoma i Selous w Tanzanii.

Gonatopus marattioides

Kategoria: (EN) zagrożony B2ab(i,ii,iii,iv,v) ver 3.1
Rok oceny: 2006
Główne zagrożenie: Wycinanie lasów związane z wypalaniem węgla drzewnego oraz ekspansją obszarów rolniczych. Ochrona: Stanowiska tego gatunku znajdują się na obszarach chronionych, w rezerwatach: Tana River, Arabuko Sokoke, Diani-Chale, Mtai i Segoma.

Gonatopus petiolulatus

Kategoria: (VU) narażony B2ab(iii) ver 3.1
Rok oceny: 2006
Główne zagrożenie: Wycinanie lasów związane z wypalaniem węgla drzewnego oraz ekspansją obszarów rolniczych. Ochrona: Stanowiska tego gatunku znajdują się na obszarach chronionych: w parku narodowym Quirimba w Mozambiku oraz rezerwatach Selous w Tanzanii i Arabuko-Sokoke i Shimba Hills w Kenii.

Zastosowanie

Rośliny magiczne: W Malawi proszek z utartych korzeni Gonatopus boivinii mieszany jest przed siewem z kukurydzą w celu odpędzenia uroków.

Rośliny ozdobne: Przedstawiciele rodzaju Gonatopus są uprawiani w ogrodach botanicznych oraz bardzo rzadko jako rośliny pokojowe. Rośliny te powinny być uprawiane w ciepłych szklarniach, w próchniczym podłożu, na stanowisku zacienionym. Na półkuli północnej rośliny powinny przechodzić zimą okres spoczynku, ze znacznie ograniczonym podlewaniem. W takich warunkach rozwój rozpocznie się wiosną, a rośliny zakwitną wczesnym latem. Rozmnażanie przez podział podziemnej łodygi lub z nasion.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-10-14] (ang.).
↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2010-08-23]. (ang.).
1 2 3 4 Plants of the World Online (POWO). The Royal Botanic Gardens, Kew, 2026. [dostęp 2026-10-14]. (ang.).
1 2 3 4 5 6 John E. Bryan: Bulbs. Portland, Or.: Timber Press, 2002, s. 264-265. ISBN 0-88192-529-2.
1 2 A. Engler. Araceae. „Das Pflanzenreich”. 21, s. 306, 1905. (łac.).
↑ The Taxonomicon: Genus Gonatopus Ljungh. Universal Taxonomic Services, 2009. [dostęp 2010-08-23]. (ang.).
1 2 3 4 S.J. Mayo, J. Bogner i P.C. Boyce: Araceae. W: Klaus Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. T. IV: Flowering Plants. Monocotyledons: Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin Heidelberg: Springer, 1998, s. 26–73. ISBN 3-540-64061-4. (ang.).
1 2 3 N.E. Brown: Aroideae. W: W.T. Thiselton-Dyer: Flora of Tropical Africa. T. 8: Pontederiaceae to Cyperaceae. Londyn: Lovell Reeve, 1908, s. 139, 196.
↑ Eastern ArcE.A. Mountains Eastern ArcE.A., Coastal Forests CEPF Plant AssessmentC.F.C.P.A. Project, Gonatopus clavatus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2010-08-23] (ang.).
↑ Eastern ArcE.A. Mountains Eastern ArcE.A., Coastal Forests CEPF Plant AssessmentC.F.C.P.A. Project, Gonatopus marattioides, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2010-08-23] (ang.).
↑ Eastern ArcE.A. Mountains Eastern ArcE.A., Coastal Forests CEPF Plant AssessmentC.F.C.P.A. Project, Gonatopus petiolulatus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2010-08-23] (ang.).
↑ Brian Morris: Chewa medical botany. Hamburg: Lit, 1996, s. 223. ISBN 3-8258-2637-6.

Linki zewnętrzne

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-10-14] (ang.).

[3] Index Nominum Genericorum. [dostęp 2010-08-23]. (ang.).

[kew-4] 1 2 3 4 Plants of the World Online (POWO). The Royal Botanic Gardens, Kew, 2026. [dostęp 2026-10-14]. (ang.).

[bulbs-5] 1 2 3 4 5 6 John E. Bryan: Bulbs. Portland, Or.: Timber Press, 2002, s. 264-265. ISBN 0-88192-529-2.

[dpr-6] 1 2 A. Engler. Araceae. „Das Pflanzenreich”. 21, s. 306, 1905. (łac.).

[7] The Taxonomicon: Genus Gonatopus Ljungh. Universal Taxonomic Services, 2009. [dostęp 2010-08-23]. (ang.).

[kub-8] 1 2 3 4 S.J. Mayo, J. Bogner i P.C. Boyce: Araceae. W: Klaus Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. T. IV: Flowering Plants. Monocotyledons: Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin Heidelberg: Springer, 1998, s. 26–73. ISBN 3-540-64061-4. (ang.).

[flora-9] 1 2 3 N.E. Brown: Aroideae. W: W.T. Thiselton-Dyer: Flora of Tropical Africa. T. 8: Pontederiaceae to Cyperaceae. Londyn: Lovell Reeve, 1908, s. 139, 196.

[10] Eastern ArcE.A. Mountains Eastern ArcE.A., Coastal Forests CEPF Plant AssessmentC.F.C.P.A. Project, Gonatopus clavatus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2010-08-23] (ang.).

[11] Eastern ArcE.A. Mountains Eastern ArcE.A., Coastal Forests CEPF Plant AssessmentC.F.C.P.A. Project, Gonatopus marattioides, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2010-08-23] (ang.).

[12] Eastern ArcE.A. Mountains Eastern ArcE.A., Coastal Forests CEPF Plant AssessmentC.F.C.P.A. Project, Gonatopus petiolulatus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2010-08-23] (ang.).

[13] Brian Morris: Chewa medical botany. Hamburg: Lit, 1996, s. 223. ISBN 3-8258-2637-6.