Gród, gard – prehistoryczne lub średniowieczne osady obronne w formie skupisk domostw, gospodarstw (lub wczesnego miasta) otoczonych wałem, murem lub częstokołem.
Gród, gard – prehistoryczne lub średniowieczne osady obronne w formie skupisk domostw, gospodarstw (lub wczesnego miasta) otoczonych wałem, murem lub częstokołem.
Termin znany prawie we wszystkich językach indoeuropejskich, wywodzący się od praindoeuropejskiego rdzenia *g’herdh- poprzez prasłowiańskie *gordъ. Porównaj anglosaskie geard lub yeard.
Na terenie słowiańszczyzny *gordъ „umocnienie, ogrodzona osada”. Poświadczone we wszystkich językach słowiańskich np. scs gradъ „miasto, gród”, podobnie rosyjskie gòrod, polskie gród „zamek, gród warowny” itd. Jednocześnie satemowe *zordъ „rodzaj drewnianej konstrukcji” znane tylko w rosyjskim i białoruskim (choć wywodzące się z tego samego pnia co *žьrdь, czyli żerdź), np. rosyjskie dialektalne zoròd (stary akut).
Grody wznoszone były w różnych okresach; na terenie dzisiejszej Polski w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza (kultura łużycka) oraz w czasach wczesnego średniowiecza.
We wczesnym średniowieczu miejsca zamieszkania przystosowane do obrony, będące uprzednio centrami plemiennymi i ośrodkami kultu pogańskiego. Lokalizowano je na ogół w miejscach charakteryzujących się trudną dostępnością: w międzyrzeczach, na cyplach otoczonych mokradłami i naturalnych wzniesieniach – najchętniej o stromych stokach i spłaszczonej wierzchowinie. Oprócz samej lokalizacji dodatkowymi elementami obronnymi były fosy, wały ziemne, wały o konstrukcji drewniano-ziemnej lub kamiennej.
W IX–X w. zaczęto budować siedziby rycerskie lub feudalne, tzw. gródki lub grody stożkowate. Budowano je na ogół w dolinach na niewielkich wzniesieniach i otaczano rowem lub fosą. Z wydobytej ziemi usypywano kolisty kopiec. Po wyrównaniu i otoczeniu wałem ziemnym, na którym wznoszono palisady, stawiano wewnątrz budynki na planie prostokąta. Gródek taki spełniał funkcje obronno-mieszkalne. Grody budowano w celu zapewnienia bezpieczeństwa mieszkańcom oraz ochrony ich dobytku, wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu (rzeki, wzgórza, wąwozy itp.) oraz wznoszono umocnienia – wały, fosy, palisady, częstokoły. Wokół grodu powstawały podgrodzia – osady ludności służebnej pracującej na rzecz grodu i jego mieszkańców.
Grody z jednej strony spełniały funkcję ośrodków sprawowania władzy przez księcia (króla) na posiadanym terytorium, a z drugiej często pełniły rolę punktów obrony granic tego terytorium. Gród mógł z czasem przekształcić się w miasto. Ze względu na ograniczoną przestrzeń na terenie dawnego grodu, w większości przypadków ośrodki miejskie powstawały jednak w jego pobliżu, w miejscach dogodniejszych dla rozwoju osadnictwa. Częściej miejsca pozostałe po grodach zajmowały średniowieczne zamki obronne.
Pozostałości po grodach w postaci wałów ziemnych określa się mianem grodzisk. Do przykładów grodzisk na terenie Polski należą obiekty na Ostrowie Lednickim oraz w miejscowościach takich jakː
W XVI–XVII wieku na terenie wschodniosłowiańskich ziem I Rzeczypospolitej (Dzikie Pola) powstawały ostatnie grody, stanowiące zalążek systemu organizacji osadnictwa.
