| Państwo | |
|---|---|
Położenie na mapie Iranu  | |
 35°34′12″N 54°01′12″E/35,570000 54,020000 | |
Szahr-e Ghumes (pers. شهرقومس) – stanowisko archeologiczne w Iranie, w ostanie Semnan, zazwyczaj identyfikowane ze starożytnym Hekatompylos.
Stanowisko Szahr-e Ghumes rozciąga się w kierunku od północnego zachodu do południowego wschodu na długość około 4,8 km i maksymalną szerokość 2,1 km. Można na jego terenie wyróżnić cztery rejony: A, który zawiera wiele elementów z epoki żelaza i okresu achemenidzkiego, podobnie zresztą jak części rejonu B, zawierającego poza tym przedmioty pochodzenia hellenistycznego, ale przede wszystkim partyjskiego; C – położony na północnym skraju stanowiska i zawierający ceramikę z okresu sasanidzkiego oraz D, rozciągający się na północnym zachodzie stanowiska i zawierający przede wszystkim ceramikę z okresu od XI do XIII wieku. Stąd można wysnuć wniosek, że pierwsi osadnicy przybyli na to miejsce prawdopodobnie na początku I tysiąclecia p.n.e., a ostatni mieszkańcy zginęli podczas najazdu Mongołów. Jednak nie było ono stale zamieszkiwane i prawdopodobnie z powodu tego, iż główne źródło zaopatrzenia w wodę pochodziło z północy lub północnego zachodu, można zaobserwować stopniowe przemieszczanie się osadnictwa w tych kierunkach.
Istnieje szereg argumentów przemawiających za identyfikacją Szahr-e Ghumes z antycznym Hekatompylos. Przede wszystkim znajduje się w nim szereg struktur i przedmiotów z okresu partyjskiego. Większość jego obszaru jest datowana na okres pomiędzy III a I w. p.n.e. i jest ono „jak dotąd największym znanym stanowiskiem w Iranie z tego specyficznego okresu, oczywiście stanowiącym pozostałości ważnego i bardzo rozległego miasta”. W późniejszym okresie miasto zostało w większości opuszczone, co jest zgodne z przekazami antycznymi, które od I w. p.n.e. jako stolicę Partów wskazują Ktezyfon. Generalnie Szahr-e Ghumes nie ma charakteru tepe - w wielu miejscach grubość warstwy archeologicznego depozytu nie przekracza 1m. Także umiejscowienie stanowiska odpowiada położeniu Hekatompylos, jakie wskazują Strabon i Pliniusz Starszy. Wiemy, że w okresie sasanidzkim głównym miastem prowincji Ghumes (przez Greków nazywanej Komisene) było Szahrestan-i Qomesz, co należy uznać za wczesną formę obecnej nazwy Szahr-e Ghumes. Zaś według sasanidzkiej geografii Szahrestaniha-i Eran niegdyś znajdowała się tam rezydencja Partów.
Według Appiana Hekatompylos założył Seleukos I (312/311 – 281 p.n.e.), jednak wydaje się, że w rzeczywistości tylko nadał on grecką nazwę już wcześniej istniejącemu perskiemu miastu, które pojawia się w źródłach w kontekście pościgu Aleksandra Macedońskiego (336–323 p.n.e.) za Dariuszem III (336–330 p.n.e.) w lecie 330 p.n.e. Grecka nazwa Hekatompylos (koine Ἑκατόμπυλο) oznacza "miasto o stu bramach". W rzeczywistości miasto miało bez wątpienia mniej bram i jego nazwę należy uznać za określenie wskazujące na to, że miało ich wyjątkowo dużo. Wraz z podbojem satrapii Partii przez Parnów ok. 238 p.n.e. Hekatompylos znalazło się pod ich panowaniem. Kiedy Antioch III Wielki (222–187 p.n.e.) zaatakował Partów w roku 209 p.n.e., miasto poddało się mu bez walki. Po zawarciu przez niego pokoju z Partami według wszelkiego prawdopodobieństwa powróciło jednak pod ich władzę. To najprawdopodobniej po tych wydarzeniach, gdzieś w ostatnich latach III w. p.n.e., Hekatompylos stało się królewską rezydencją Partów. Najstarsza wzmianka o takim statusie miasta znajduje się u Strabona, który cytuje Apollodorosa z Artemity, żyjącego w Królestwie Partów na przełomie II i I w. p.n.e. Hekatompylos przestało być królewską rezydencją gdzieś na przełomie II i I w. p.n.e., po tym jak Partowie podbili Mezopotamię. Strabon pisze że w jego czasach (koniec I w. p.n.e.) zimową rezydencją Partów był Ktezyfon, a letnią Ekbatana. Gdzieś wtedy większość rejonu A w Szahr-e Ghumes została opuszczona. Według piszącego pod koniec I w. p.n.e. Izydora z Charaksu w eparchii Komisene (w której leżało Hekatompylos) w jego czasach było osiem wsi, ale żadnego miasta.
Według przywołanego już powyżej Szahrestaniha-i Eran „stolica prowincji Qomes [Qomesz] [Szahrestan-i Qomes, można też przekładać jako «królewskie miasto Qomes»”], o Pięciu Wieżach, została zbudowana przez Ażi Dahaka. Znajdowała się tam rezydencja Partów. Podczas panowania Jazdgirda [I] (399–421), syna Szapura [III] (383–88), została ona uczyniona warownią regionu, broniącą go przed grabiącymi Czolami". Odwołanie się do legendarnego Ażi Dahaka jako założyciela miasta świadczy o tym, że Sasanidzi zdawali sobie sprawę z jego starożytności. Wzmianka o uczynieniu z Ghumesu warowni sugeruje jego ponowne założenie. Pomimo panowania greckiego nazwy miejscowe okresu achemenidzkiego zazwyczaj przetrwały do czasów Sasanidów. Zakładając, że tak stało się także w przypadku Ghumesu, staroperską formę jego nazwy możemy zrekonstruować jako „*Qomisza”. Najprawdopodobniej eparchia Komisene otrzymała swoją nazwę właśnie od achemenidzkiego *Qomisza, co było bardzo częstą praktyką w okresie hellenistycznym. Możliwy źródłosłów tej nazwy to staroperski rdzeń „qā”, „qau” – „pustość”, „czynić pustym”, stąd „*Qomisza” oznaczałaby „otwarte, odkryte miejsce”.
Sasanidzki „Qomesz” bronił regionu przed Heftalitami i Turkami. Za panowania Hormizda IV (579–590) Ghumes stał się siedzibą partyjskiego rodu Mihran, do którego należał zabity przez niego spahbed Pahlaw. Za syna Hormizda, Chosrowa II (590–628), miasto było siedzibą spahbeda Chorasanu, Karena z Nahawandu. Znajdowała się też w nim bardzo czczona świątynia ognia. Być może jednak za panowania Sasanidów Ghumes był niczym więcej niż frontową warownią, ponieważ nie znaleziono w nim żadnych monet. Pod koniec panowania Sasanidów Ghumes utracił status stolicy regionu na rzecz Damghanu. Arabowie zajęli całą prowincję w roku 643. Miasto ucierpiało w wyniku trzęsienia ziemi w roku 856, dane archeologiczne wskazują jednak na to, że było nadal zamieszkane. Obecność ceramiki z okresu seldżuckiego sugeruje, że zostało ono zniszczone dopiero w trakcie najazdu mongolskiego. Także lokalna tradycja przypisuje zniszczenie miasta Mongołom i wiemy, że w roku 1220 prowincję Ghumes zaatakował wódz Czyngis-chana (1206–1227) Sübeetej.