Helena Stankiewicz
 Helena z Zanów Stankiewiczowa (1993) | |
| Data i miejsce urodzenia | |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |
Helena Stankiewicz (ur. 7 lipca 1904 w Duksztach, zm. 14 kwietnia 1996 w Warszawie) – polska działaczka społeczna, autorka wspomnień i wierszy.
Życiorys
Córka Tomasza Zana (1876–1950) i Teresy Dowgiałło (1884–1945). Prawnuczka Tomasza Zana „Promienistego” (1796–1855), bliskiego przyjaciela Adama Mickiewicza, siostra Tomasza Zana, konspiratora i żołnierza AK. Do wybuchu I wojny światowej (1914) mieszkała w majątku swego ojca w Poniemuniu na Litwie, następnie z rodziną w Rosji, gdzie przebywała do wybuchu rewolucji październikowej. Do Polski powróciła w 1919. Uczyła się w gimnazjum polskim w Kownie (Litwa). Po maturze, w 1925 wyjechała do rodziny w Polsce. Studiowała na wydziale rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W 1926 wyszła za mąż za Kazimierza Stankiewicza (1894–1973) i zamieszkała z mężem w majątku Berżeniki (obecnie Litwa). W 1927 urodziła się ich córka Maria (zm. 1940), a następnie Krystyna (1931–2016) oraz syn Józef (1936–2011).
Po wybuchu II wojny światowej cała rodzina została zmuszona do opuszczenia majątku i zamieszkania w Wilnie. Helena Stankiewicz była żołnierzem Armii Krajowej Okręgu Wileńskiego. W 1945 Kazimierz Stankiewicz został wywieziony do łagru sowieckiego w Saratowie (skąd wrócił w 1949), a reszta rodziny znalazła się w Warszawie.
Mieszkała na warszawskim Żoliborzu, przy ulicy Krasińskiego 20. Po wojnie pracowała jako kierowniczka stołówki i magazynierka w magazynie narzędzi medycznych. Pochowana 18 kwietnia 1996 na Cmentarzu Powązkowskim (kwatera K-6-6).
Twórczość wspomnieniowa i poetycka
W 1991 w Londynie ukazały się wspomnienia Heleny z Zanów Stankiewiczowej pt. Pani na Berżenikach, spisane przez Wojciecha Wiśniewskiego. Książka stanowiła nieformalną drugą część wydanych dwa lata wcześniej w Paryżu rozmów z bratem Heleny Stankiewicz, Tomaszem Zanem (1902–1989), pt. Ostatni z rodu. Rozmowy z Tomaszem Zanem. Publikacja, bogato ilustrowana fotografiami archiwalnymi, stanowi niezwykłe świadectwo historii ziemiaństwa polskiego na Wileńszczyźnie w II Rzeczypospolitej, a potem w powojennej Polsce, w wieku XX. Jest także historyczną opowieścią o losie rodu Zanów. Uzupełnia ją korespondencja autorki z Czesławem Miłoszem.
Helena z Zanów Stankiewiczowa była także autorką wierszy, będących świadectwem losu tych wszystkich, którzy zmuszeni zostali do opuszczenia swych domów na Kresach II Rzeczypospolitej, m.in.:
„W małym mieszkanku”
- W małym mieszkanku na trzecim piętrze
- Mieszkanko małe, lecz duże wnętrze
- Dwa pokoiki małe i ciasne
- Lecz miejsca dużo bo serce własne
- Nie mamy wielkich tu możliwości
- Dać ludziom chcemy trochę radości
- Kochać tradycje ojców najświętsze
- W małym mieszkanku na trzecim piętrze
- Nie ci co szumni nie ci co butni
- Ale stroskani prawdziwie smutni
- Dla Was otwarte serc naszych wnętrze
- W małym mieszkanku na trzecim piętrze
oraz
„Maki”
- O maki wy promieniste
- Płatki macie jak ogień czerwone
- Pod oknem gdzie jabłonie cieniste
- Rosłyście w dni szczęściem olśnione
- Tak was było wiele tak wiele
- Mówiono mi: „zrywaj bo mało”
- Dzisiaj rosną osty pokrzywy i chmiele
- Bo tam gospodarza nie stało
- A gospodarz po ciężkich zmaganiach
- Ma mieszkanko na pięterku w mieście
- Ma balkonik, a w skrzynkach szczypiorek
- Ma ogródek po latach nareszcie
- W długiej skrzynce też rośnie nasturcja
- I maciejka liliowa skromniutka
- By pamiętał gospodarz że kiedyś
- Właścicielem był większego ogródka
- Idź na balkon i zrywaj szczypiorek
- Tak go dużo więc zrywaj do woli
- A że maki tam zarosły chwastami
- Niech Cię serce gospodarza nie boli
Przypisy
- ↑ Krystyna Stankiewicz (1931–2016) – nekrolog
- ↑ Józef Stankiewicz (1936–2011) – nekrolog
- ↑ Cmentarz Stare Powązki: Jan Francuzowicz, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2026-08-05].
Publikacje książkowe
- Pani na Berżenikach. Rozmowy z Heleną z Zanów Stankiewiczową (rozmowy przeprowadził Wojciech Wiśniewski; Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1991, ISBN 0-85065-222-7; wydanie 2: Wydawnictwo LTW, Warszawa 2003, ISBN 83-88736-30-2; wydanie 3: Wydawnictwo LTW, Łomianki 2026, ISBN 978-83-7565-917-7)
- Ostatni z rodu. Rozmowy z Tomaszem Zanem (rozmowy przeprowadził Wojciech Wiśniewski; Editions Spotkania, Paryż 1989, ISBN 2-86914-048-7; wydanie 2 jako: Zan. Ostatni z rodu, Wydawnictwo LTW, Łomianki 2015, ISBN 978-83-7565-381-6)
- Leonard Perepeczko (1900–1996), W łagrach na „saratowskim szlaku” (seria: „Biblioteka Zesłańca”; posłowiem i przypisami opatrzył Aleksander Srebrakowski; Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1993)
Recenzje i publikacje prasowe
Źródło: Biblioteka Domu Literatury w Warszawie
- Paweł Głogowski, Litwo! Ojczyzno moja! („Tygodnik Solidarność” Nr 19, 8 maja 1992)
- Krzysztof Masłoń, Smak wileńskiego chleba („Rzeczpospolita”, 16 maja 1992)
- Tadeusz Żółciński, Kresowiacy wspominają („Glob24” Nr 136, 8 czerwca 1992)
- Alina Gutek, Pamięć i trwanie („Zwierciadło” nr 8/1751, sierpień 1992)
- I. Miklasiewicz, Trochę Wilna w Warszawie, czyli spotkanie z prawnuczką Promienistego – Heleną z Zanów Stankiewiczową („Spotkanie” (Wilno), nr 8/32, sierpień 1995)
- Mariusz Kubik, Pożegnania. Helena z Zanów Stankiewiczowa (1904–1996) („Gazeta Wyborcza (Stołeczna)”, 14 kwietnia 1997)
- Eulalia Morąg, Obok Orła znak Pogoni (Książka na weekend) („Dzień Dobry” Nr 10, 7 marca 2003)
- Paweł Zawadzki, Człowiek z Kresów (o książkach Ostatni z rodu. Rozmowy z Tomaszem Zanem oraz Pani na Berżenikach. Rozmowy z Heleną z Zanów Stankiewiczową; „Twórczość” Nr 5, maj 2004)