Hezjod

Hezjod
Ἡσίοδος
	; Hezjod (wyobrażenie z rzymskiej mozaiki z Trewiru, III–IV wiek)
Język	greka
Epoka	okres archaiczny
Gatunek	epos
	Ważne dzieła
	Theogonia; Prace i dni;
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Teksty w Wikiźródłach
	Cytaty w Wikicytatach

Hezjod (stgr. Ἡσίοδος Hēsíodos, łac. Hesiodus) z Beocji – epik grecki z pierwszej połowy VII wieku p.n.e.

Jego imię tłumaczone jest jako „ten, co wysyła pieśń”, co może świadczyć, iż należał do grona aojdów. Jest najstarszym po Homerze poetą greckim i pierwszym w historii literatury autorem, o którego życiu wiadomo dzięki wzmiankom zawartym we własnej twórczości. Był też twórcą trzech nowych gatunków starogreckiego eposu: kosmogonicznego, genealogicznego i dydaktycznego.

Życiorys

Był synem emigranta, Greka z eolskiej Kyme w Azji Mniejszej, pierwotnie zajmującego się kupiectwem. Jego zubożały ojciec przesiedlił się i osiadł w Askrze u podnóży Helikonu w Beocji, gdzie założył niewielkie gospodarstwo na nieurodzajnej ziemi.

Poeta pasał trzody na stokach Helikonu, gdzie, jak sam twierdził, miał pierwsze poetyckie „objawienie”, w wyniku którego miał powstać epos Narodziny bogów (gr. Theogonia). Zdaniem J. Łanowskiego, właśnie ten utwór wykonał jako aojda podczas agonu śpiewaczego urządzonego przez władcę Chalkidy na wyspie Eubei z okazji igrzysk pogrzebowych ku czci jego poległego brata Amfidamasa. W nagrodę otrzymał spiżowy trójnóg.

Wiadomo, że miał brata Persesa, z którym po śmierci ojca wyniknął spór o podział spuścizny, rozstrzygnięty przez miejscowych basileusów. Według Hezjoda ich wyrok był niesprawiedliwy i spowodowany przekupstwem, jakiego dopuścił się Perses. Przegrana w procesie dała poecie impuls do stworzenia poematu Prace i dni.

Hezjod a Homer

Poeta wprawdzie posługiwał się homeryckim wierszem, językiem i stylistyką, lecz nie dorównywał poprzednikowi poziomem artystycznym. Grecy uważali Hezjoda za najwybitniejszego po Homerze epika, niekiedy nawet przyznając mu pierwszeństwo ze względu na wychowawczą wartość jego poematów poprzez moralne przesłania zawarte w twórczości beockiego autora. Świadectwem tego jest anonimowe pismo Spór Homera z Hezjodem (gr. Agón Homéru káj Hesiódu), z przekazem o uczestniczeniu obu poetów we wspomnianym agonie ku czci Amfidamasa. Rozsądzający w tej rywalizacji Panedes oddał pierwszeństwo Hezjodowi, z uwagi na to, iż był on piewcą pracy, a nie przelewu krwi, jak Homer, który zaprezentował z Iliady scenę bitewną. Zdarzenie przedstawione w tym piśmie jest fikcyjne, natomiast wyrażenie „głos Panedesa” stało się przysłowiowym określeniem niemądrego orzeczenia.

Obaj epicy często przedstawiali bogów jako okrutnych intrygantów, za co zganił ich między innymi poeta-filozof Ksenofanes z Kolofonu, wytykając w VI w. p.n.e. w Szyderstwach (gr. Sílloj):

Wszystko to bogom przypisać ważyli się Homer i Hezjod,

co pośród ludzi za wstyd i za hańbę uchodzi ostatnią:

kraść, cudzołożyć i wzajem szalbierstwem godzić na siebie.

Twórczość

Prace i dni (gr. Ἔργα καὶ Ἡμέραι, Érga káj heméraj) – epos dydaktyczny, w skład którego wchodzą kalendarz rolniczy i uwagi o charakterze moralizatorskim;
Narodziny bogów (gr. Θεογονία, Theogonia) – epos kosmogoniczny o powstaniu bogów i początkach świata;
Katalog niewiast (gr. Γυναικῶν Κατάλογος, Gynaikôn Katálogos) albo Ehoje (gr. Ἢοἷαι, Ehójaj) – epos genealogiczny opisujący dzieje matek greckich herosów;
Tarcza (gr. Ἀσπὶς, Aspis) – poemat epicki o walce Heraklesa z Kyknosem;
Rady Chejronowe (gr. Χείρωνος ὑποθῆκαι, Chéjronos hypothékaj) – dzieło przypisujące młodemu centaurowi i wychowawcy bohaterów zalecenia moralne;
Melampodia (Μελαμποδία) – opowieść o mitycznym wieszczu Melampusie;
Astronomia, Ornitomancja – opowieść o wróżbach z lotu ptaków;
Wesele Keyksa.

Autorstwo ostatnich czterech nie jest w pełni potwierdzone, lecz poprzez cechy stylistyczne są one zbliżone do hezjodejskiej twórczości. Zachowały się jedynie szczątkowe fragmenty oraz tytuły tych utworów.

Uwagi

↑ Przypuszczalne datowanie jego narodzin określane jest od 850 do 700 p.n.e., lecz bliższe drugiej daty, co wynika z komentarza filologa aleksandryjskiego Arystarcha z Samotraki). Natomiast datowanie ok. 850 p.n.e. wynikałoby z Dziejów żyjącego w V wieku p.n.e. Herodota (II 53): „Hezjod i Homer, jak sądzę, są tylko o czterysta lat ode mnie starsi, a nie o więcej”.
↑ Zatytułowane Ἀγὼν Ὁμήρου καὶ Ἡσιόδου i znane w wersji ze średniowiecznego Codex Laurentianus, było jedynie inspirowane tym agonem, a jego zasadnicza treść odwołuje się do improwizowanego wystąpienia znanego sofisty Alkidamasa z Elei (Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 1. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 139–140).

Przypisy

1 2 Słownik kultury antycznej. Grecja – Rzym (red. Lidia Winniczuk). Warszawa: Wiedza Powszechna, 1988, s. 189. ISBN 83-214-0406-5.
1 2 Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z (red. Zdzisław Piszczek). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 318-319. ISBN 83-01-03529-3.
↑ Słownik pisarzy antycznych (red. Anna Świderkówna), dz. cyt., s. 248.

Bibliografia

Jerzy Łanowski (opr.): Narodziny bogów (Theogonia) – Prace i dni – Tarcza. Warszawa: Prószyński i S-ka, 1999.
Anna Świderkówna (red.): Słownik pisarzy antycznych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2001, s. 245-248. ISBN 83-214-1199-1.
Jerzy Łanowski: Hezjod – chłopski filozof

Linki zewnętrzne

Prace i dnie (oryg.)
Teogonia (oryg.)
Tarcza (oryg.)
Hezjod – dzieła w bibliotece Polona

[2] Przypuszczalne datowanie jego narodzin określane jest od 850 do 700 p.n.e., lecz bliższe drugiej daty, co wynika z komentarza filologa aleksandryjskiego Arystarcha z Samotraki). Natomiast datowanie ok. 850 p.n.e. wynikałoby z Dziejów żyjącego w V wieku p.n.e. Herodota (II 53): „Hezjod i Homer, jak sądzę, są tylko o czterysta lat ode mnie starsi, a nie o więcej”.

[4] Zatytułowane Ἀγὼν Ὁμήρου καὶ Ἡσιόδου i znane w wersji ze średniowiecznego Codex Laurentianus, było jedynie inspirowane tym agonem, a jego zasadnicza treść odwołuje się do improwizowanego wystąpienia znanego sofisty Alkidamasa z Elei (Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 1. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 139–140).

[ska-1] 1 2 Słownik kultury antycznej. Grecja – Rzym (red. Lidia Winniczuk). Warszawa: Wiedza Powszechna, 1988, s. 189. ISBN 83-214-0406-5.

[meka-3] 1 2 Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z (red. Zdzisław Piszczek). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 318-319. ISBN 83-01-03529-3.

[5] Słownik pisarzy antycznych (red. Anna Świderkówna), dz. cyt., s. 248.