od 2022-11 → poprawić styl – powinien być encyklopedyczny, od 2022-11 → napisać artykuł w sposób neutralny, od 2022-11 → zaktualizować na podstawie najświeższych informacji, od 2022-11 → zaktualizować opis stanu prawnego na podstawie najświeższych informacji, od 2022-11 → dodać przypisy do treści niemających odnośników do źródeł. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu.
Indianie (od hiszp.Indios) – potoczne, historyczne określenie rdzennych mieszkańców Ameryk, z wyłączeniem Inuitów i Aleutów. Współcześnie termin ten jest coraz częściej zastępowany określeniami „ludy rdzenne Ameryk”, „rdzenni mieszkańcy Ameryk” lub bardziej precyzyjnymi nazwami poszczególnych narodów i grup etnicznych (np. Majowie, Nawahowie, Mapucze). W wielu krajach Ameryki Północnej i Południowej określenie „Indianie” może być uznawane za przestarzałe, nieprecyzyjne i obraźliwe.
Określenie „Indianie” jest nazwą nadaną przez Europejczyków w okresie kolonialnym. Nie odzwierciedlało ono pierwotnych podziałów etnicznych ani tożsamości rdzennych ludów obu Ameryk – nie istniała jednolita, wspólna tożsamość „panindiańska”, poszczególne grupy charakteryzowały się odrębnymi kulturami, językami i strukturami społecznymi. Dzisiaj podkreśla ono przede wszystkim wspólne doświadczenia historyczne związane z kolonizacją oraz współczesny status społeczno-prawny, a nie jednorodność biologiczną czy kulturową.
Nazwa „Indianie” została nadana rdzennym ludom Ameryki przez Krzysztofa Kolumba, który błędnie sądził, że dopłynął do wschodnich wybrzeży Indii. Według ówczesnego nazewnictwa nazwą Indii rozumiano całość południowego, południowo-wschodniego i wschodniego wybrzeża Azji aż po „Kataj” (Chiny) i „Cipangu” (Japonię).
W różnych krajach, środowiskach i językach Ameryki stosowane bywają – obok nie zawsze i nie wszędzie szeroko akceptowanych „Indian” – także różne inne określenia o rozmaitym zasięgu stosowania, popularności, nacechowaniu i konotacjach. W Kanadzie oficjalnie są to First Nations („Pierwsze Narody”), w Stanach Zjednoczonych – Native Americans („Tubylczy Amerykanie”) lub First Americans („Pierwsi Amerykanie”), w Ameryce Łacińskiej są to zwykle indígenas („tubylcy”) albo pueblos originarios („ludy rdzenne”), istnieje też określenie Amerindians („Amerindianie”). Przez część Indian, jak i badaczy kultury tych ludów, słowa indios (hiszp.) i Indians (ang.) („Indianie”) bywają uważane za pejoratywne, zaś na pewno są one nieprecyzyjne.
Nie ma i nigdy nie było jednej ogólnoamerykańskiej kultury indiańskiej. Poszczególne grupy, nazywane do dziś przez Europejczyków wspólnym nieprecyzyjnym określeniem „Indianie”, miały zawsze własne nazwy dla siebie i swoich sąsiadów – w ich własnych językach oznaczające zwykle tyle co „(prawdziwi) ludzie”. W czasach prekolumbijskich nie miały one natomiast świadomości wspólnoty rasowej, geograficznej czy kulturowej, odróżniającej ich od reszty „nie-Indian” z innych kontynentów.
Rdzenne społeczności obu Ameryk zazwyczaj postrzegały Europejczyków przede wszystkim jako obcych przybyszy lub nowe podmioty polityczne. Rozpowszechniona dawniej teza, jakoby Meszikowie czy Inkowie uznawali Hiszpanów za bogów lub „wysłanników bogów”, jest obecnie przez wielu historyków traktowana sceptycznie i uznawana raczej za późniejszy konstrukt narracji kolonialnej niż za wiarygodny opis rzeczywistych przekonań tych społeczeństw.
Zgodnie ze współczesnym stanem badań rdzenna ludność obu Ameryk wywodzi się z populacji, które zasiedliły kontynent w późnym plejstocenie, najprawdopodobniej co najmniej około 15–20 tys. lat temu, choć część badań wskazuje na możliwość wcześniejszych migracji. Najpowszechniej przyjmowana hipoteza zakłada migrację z północno-wschodniej Azji przez most lądowy Beringii, który łączył Syberię z Alaską podczas ostatniego zlodowacenia. Proces zasiedlania Ameryk miał charakter falowy i rozciągał się na wiele tysięcy lat, obejmując zarówno wczesne grupy łowiecko-zbierackie, jak i późniejsze populacje, które stopniowo przemieszczały się na południe kontynentu. W wielu populacjach rdzennych Amerykanów często występuje haplogrupa Y-DNA Q, która wiąże się z liniami ojcowskimi tych wczesnych migracji. W przypadku mitochondrialnego DNA najczęściej spotykane są haplogrupy A, B, C i D, a w niektórych grupach także haplogrupa X, co odzwierciedla złożoną historię zasiedlania kontynentu.
Współczesne badania z zakresu genetyki populacyjnej oraz antropologii molekularnej wskazują, że rdzenna ludność Ameryk wykazuje wysoki stopień pokrewieństwa genetycznego, co jest efektem wspólnego pochodzenia od paleolitycznych populacji syberyjskich, które migrowały przez Beringię. Proces ten nie doprowadził jednak do powstania homogenicznej struktury biologicznej; po zasiedleniu Ameryk nastąpiła silna dywergencja i różnicowanie się poszczególnych grup w odpowiedzi na izolację geograficzną oraz adaptację do zróżnicowanych warunków środowiskowych.
Zgodnie z dominującym stanowiskiem współczesnej antropologii biologicznej zmienność cech fenotypowych i genetycznych człowieka ma głównie charakter klinalny, co utrudnia wyodrębnienie ostrych i jednoznacznych granic biologicznych między populacjami. W związku z tym stosowane w XIX i XX wieku pojęcie „rasy czerwonej” nie jest współcześnie uznawane w głównym nurcie antropologii biologicznej za kategorię posiadającą jednoznaczne uzasadnienie taksonomiczne. Klasyfikacje te, oparte przede wszystkim na analizie wybranych cech morfologicznych, takich jak pigmentacja skóry czy cechy budowy twarzoczaszki, są obecnie traktowane jako historyczne modele typologiczne, które nie oddają w pełni rzeczywistej złożoności zmienności genetycznej i relacji populacyjnych człowieka.
Historia
Przodkowie Indian dotarli do Ameryki z Półwyspu Czukockiego, najprawdopodobniej pochodząc od ludów środkowo-południowej Syberii. W kolejnych tysiącleciach w Ameryce rozwijały się różnorodne kultury i społeczeństwa: od rozproszonych grup zbieracko-łowieckich do zorganizowanych królestw Mezoameryki i obszaru andyjskiego. Utworzyli potężne cywilizacje Majów, Azteków, Tolteków i Inków, oraz setki mniejszych społeczności. W chwili przybycia Europejczyków w XV wieku, w Amerykach mieszkało około 80 mln rdzennej ludności, co kilkunastokrotnie przewyższało ludność Hiszpanii i Portugalii.
Gdy Hiszpanie w porozumieniu z lokalnymi plemionami podbili Meksyk, założyli tam kolonię – Wicekrólestwo Nowej Hiszpanii. Doszło do szerokich prześladowań ludności azteckiej i inkaskiej. Kradziono cenne artefakty, świątynie ograbiano z cennych obiektów, wykonanych ze złota. W trakcie zawojowania, doszło do ludobójstw na cywilach (w tym egzekucja kilku tysięcy zakładników, by wymusić kapitulację na Atahualpie). Nie zezwalano Aztekom i Inkom na sprawowanie jakichkolwiek urzędów (z wyjątkiem zasymilowanych). Podbój wnętrza kontynentu zakończyło się niepowodzeniem. Łagodniejszy charakter miała kolonizacja portugalska, angielska i francuska[potrzebnyprzypis], która zakładając osady w Brazylii była często uzależniona od tubylców, a ludność wnętrza z czasem migrowała do ich miast.
Zanik języków Indiańskich, na rzecz języków hiszpańskiego i portugalskiego, spowodował integracje międzyplemienne oraz powstanie świadomości narodowej takich etnosów jak „Meksykanie” czy „Kolumbijczycy”, które pokonały Hiszpanię na początku XIX wieku.
W przypadku USA, proces był znacznie bardziej skomplikowany. Na wschodzie kraju istnieje obszar zdominowany przez imigrantów. Znacznie więcej potomków Indian mieszka na zachodzie i środkowej części USA, lecz dokładnych szacunków nie dokonano. Narodowość rdzenną deklaruje oficjalnie 0,9% populacji USA, lecz liczba ta nie opiera się na pochodzeniu prekolumbijskim rodziny, lecz na świadomości etnicznej, a Indianie współtworzą w większym, bądź mniejszym stopniu wieloetniczną społeczność „Amerykanów” podobnie jak imigranci (Afrykańczycy, Niemcy, Anglicy, Polacy, Chińczycy i inni).
Współczesność
Indianie hiszpańsko i angielskojęzyczni
Obecnie – poza nielicznymi przypadkami niewielkich, stosunkowo izolowanych, pierwotnych grup w Amazonii i Mezoameryce, oraz niektórymi krajami (Peru, Boliwia) – Indianie są całkowicie zlatynizowani, bądź zanglicyzowani językowo. Setki różnych, często niezrozumiałych wzajemnie dialektów, zostało przez kilkaset lat, zastąpione uniwersalnym językiem hiszpańskim, bądź innymi językami europejskimi. Zdecydowaną większość ludności czerwonej, stanowi ludność Ameryki Łacińskiej. Istnieją zarówno relatywnie czyste pod względem pochodzenia ludności kraje (Meksyk, Peru, Boliwia), jak i kraje gdzie prócz Indian istnieje ludność europejska i czarna (Brazylia, Argentyna). Indianie mają dominujący wpływ na kulturę Ameryki Łacińskiej (nahos, hulo, popcorn, używki, architektura, tańce, symbolika), a w USA jest ona w jakimś stopniu zaznaczona (pochodzenia Indiańskiego był między innymi Elvis Presley). Tworzą (bądź współtworzą w stopniu dominującym, bądź mniejszościowym) wszystkie współczesne narody Ameryk.
Ludność plemienna
Ludzie oficjalnie deklarujący narodowość Indiańską (inną niż oficjalna narodowość kraju, w którego granicach żyją)
Ponad 50-milionowa ludność plemienna, bądź deklarując narodowość plemienną stanowi zdecydowaną mniejszość wśród całkowitej ludności o korzeniach prekolumbijskich. Choć ma pełnię praw obywatelskich i praw człowieka (czasami uzyskanych niedawno – np. w USA wszyscy Indianie uzyskali obywatelstwo w 1924 roku, a w innych krajach – jeszcze później), to nieraz pozostają mniejszościami ubogimi, marginalizowanymi i pozbawionymi znaczących wpływów politycznych (a nierzadko także w różny sposób dyskryminowanymi).
W większości krajów obu Ameryk tradycyjne indiańskie grupy i tworzone przez nie nowoczesne organizacje występują wobec władz państwowych (i na forum międzynarodowym, w tym w ONZ i OPA) z rozmaitymi roszczeniami o charakterze politycznym, społecznym i gospodarczym, powołując się na liczne względy historyczne, społeczne i prawne. W niektórych państwach nadal zabiegają o formalne uznanie swoich praw grupowych jako ignorowane przez krajowe systemy prawne i konstytucje ludy tubylcze i mniejszości etniczne. Społeczność międzynarodowa wspiera prawa ludów tubylczych m.in. poprzez proklamowanie pod auspicjami ONZ kolejnych „Dekad ludów tubylczych” oraz promowanie wynegocjowanej w ramach ECOSOC i przyjętej w 2007 przez Zgromadzenie Ogólne ONZ Deklaracji praw ludów tubylczych.
Regiony zamieszkania
Kręgi kulturowe, grupy językowe i plemiona Indian na terenie współczesnych Stanów Zjednoczonych w początkach europejskiej kolonizacji kontynentu (XVII w.) – cz. zachodniaKręgi kulturowe, grupy językowe i plemiona Indian na terenie współczesnych Stanów Zjednoczonych w początkach europejskiej kolonizacji kontynentu (XVII w.) – cz. wschodnia
Ze względu na rozmieszczenie geograficzne Indian dzieli się na:
Dla antropologów i etnologów Indianie Ameryki Północnej to wszystkie grupy z Kanady, Stanów Zjednoczonych i północnego Meksyku, aż do granic dawnej cywilizacji Azteków. Ludy Otomi zaliczane są już do Mezoameryki, a Cywilizacja Mezoamerykańska (środkowoamerykańska) kończy się na południe od ludów z rodziny językowej maja z dzisiejszej Gwatemali. Dalej na południe jest już krąg cywilizacji południowoamerykańskich, obejmujący kontynentAmeryki Południowej oraz część Ameryki Środkowej na południe od Meksyku, Gwatemali i Salwadoru.
W Ameryce Północnej wyróżnia się kilka głównych regionów kulturowych, z których każdy dzieli się na jeszcze mniejsze obszary poszczególnych kultur. Ilość i zasięg poszczególnych regionów kulturowych różnią się nieco w zależności od przyjętych kryteriów podziału i analizowanego okresu (zobacz np. Kręgi kulturowe Ameryki Północnej i Środkowej i Indianie Ameryki Północnej), ale za główne regiony uważa się zwykle (za T. Lovenstein, „Ameryka Północna”, Time-Life Books):
Chociaż grupy i plemiona Indian zamieszkujące poszczególne obszary i regiony kulturowe miały pewne cechy wspólne, to jednak w przypadku porównań zawsze dominowały nad nimi różnice wynikające z szeregu przyczyn historycznych, geograficznych i społecznych. Różnice te obejmowały nie tylko fizyczny wygląd Indian z poszczególnych plemion i regionów, ale także ich języki (na terenie obu Ameryk naukowcy wyróżnili setki tubylczych języków i ich dialektów – współcześnie w znacznej części wymarłych lub zanikających), wszelkie aspekty życia społecznego, gospodarczego, kultury materialnej i duchowej.
Wszystkie te elementy, wyróżniające poszczególne tubylcze ludy obu Ameryk, ulegały przez wieki (i nadal podlegają) głębokim przemianom, chociaż dostrzegalne do dziś silne zróżnicowanie setek plemion i grup tubylczych Ameryki podlega też procesom wzajemnego przenikania (panindianizm), uniformizacji i globalizacji. Pomimo tego w świadomości potocznej narodów i społeczeństw nieindiańskich utrzymują się stereotypowe – uproszczone zwykle i zafałszowane – wyobrażenia na temat „Indian”.
↑Robert J.R.J.MuckleRobert J.R.J., Indigenous Peoples of North America: A Concise Anthropological Overview, University of Toronto Press, 2012, ISBN978-1-4426-0356-1(ang.).
↑CamillaC.TownsendCamillaC., Burying the white gods: new perspectives on the conquest of Mexico, „American Historical Review”, 108 (3), 2003, ISSN0002-8762(ang.).
