Indoktrynacja

Indoktrynacja (łac. doctrina ‘nauka’) – świadomy i systematyczny proces bezkrytycznego wpajania człowiekowi określonych ideologii i doktryn, zwłaszcza politycznych, religijnych lub społecznych, z wykorzystaniem propagandy szerzonej przez środki masowego przekazu oraz system oświaty szkolnej i pozaszkolnej.

Istotną cechą indoktrynacji jest świadome pozbawianie odbiorców wiedzy o poglądach i argumentach przeciwnych do promowanych.

Indoktrynacja a edukacja

Status pojęcia indoktrynacji jest przedmiotem debaty w filozofii wychowania. Pejoratywne znaczenie terminu, odróżniające go od wychowania i nauczania, ukształtowało się dopiero w XX wieku.

Spór o odróżnienie indoktrynacji od edukacji toczy się wokół trzech kryteriów: treści przekazywanych przekonań, metody nauczania oraz intencji nauczyciela. Większość autorów odrzuca przy tym uznanie samej metody za cechę wyróżniającą indoktrynację i opowiada się za kryterium treści lub intencji.

Wychowanie religijne

Wychowanie religijne bywa wskazywane jako wzorcowy przypadek indoktrynacji. Zgodnie z tym stanowiskiem nauczanie spornych doktryn religijnych jako wiedzy, czyli utrwalanie przekonania o prawdziwości twierdzeń, dla których brak powszechnie akceptowalnych dowodów, stanowi indoktrynację.

W nowszej dyskusji zarzut ten odnoszono do szkół wyznaniowych, które uczą „dla wiary” w twierdzenia religijne nieuznawane za znane jako prawdziwe. Od nauczania „dla wiary” odróżnia się nauczanie o religii, opisujące różne tradycje bez dążenia do religijnego zaangażowania, którego zarzut indoktrynacji zwykle nie obejmuje.

Kwalifikacja wychowania religijnego jako indoktrynacji jest sporna. Wskazywano, że rozstrzyga o niej nie rodzaj przekonań, lecz sposób ich przyjmowania, a przekonania religijne mogą być żywione „dowodowo”, w odniesieniu do racji i świadectw, co nie czyni ich nauczania indoktrynacją. Podnoszono również, że założenie o bezkrytycznym przyjmowaniu przez uczniów autorytetu nauczyciela nie znajduje potwierdzenia empirycznego, a wychowanie religijne nie musi sprowadzać się do indoktrynacji i może pozostawać w zgodzie z edukacją liberalną.

Kontekst polityczny

W naukach politycznych indoktrynację ujmuje się jako prowadzony przez władzę proces socjalizacji, którego celem jest zwiększenie zgodności poglądów obywateli z zasadami i wartościami panującego reżimu. Obok przymusu i kooptacji bywa ona traktowana jako narzędzie sprawowania władzy, służące uzyskaniu dobrowolnego posłuszeństwa i poparcia. W ujęciach krytycznych bywa też analizowana jako narzędzie walki klasowej i utrzymywania status quo, w którym publiczny system oświaty wykorzystywany jest do kształtowania postaw obywateli.

Indoktrynacja polityczna przebiega głównie dwoma kanałami, przez system edukacji oraz środki masowego przekazu. Masowa oświata bywa wykorzystywana przez państwo jako narzędzie budowania lojalności obywateli i tożsamości narodowej, a treści nauczania szczególnie ściśle kontrolują ustroje totalitarne. Drugim kanałem jest kontrola informacji, na której opiera się znaczna część współczesnych reżimów autorytarnych, posługujących się propagandą i cenzurą zamiast masowej przemocy. W ujęciu porównawczym odróżnia się przy tym potencjał indoktrynacji, czyli zdolność państwa do oddziaływania na obywateli, od treści przekazu, a samo pojęcie odnosi się nie tylko do autorytaryzmów, lecz także do demokracji.

Polityczna indoktrynacja prowadzona przez szkołę jest przedmiotem badań empirycznych. Analiza reformy programu szkół średnich w Chinach z lat 2004–2010 wykazała, że objęci nią uczniowie częściej uznawali tamtejszy ustrój za demokratyczny, bardziej ufali urzędnikom państwowym i sceptyczniej odnosili się do wolnego rynku. Zjawisko to dokumentują również badania nad oświatą w komunistycznej Polsce okresu stalinizmu oraz w placówkach Związku Patriotów Polskich w ZSRR, gdzie do programów nauczania i wychowania wprowadzano treści ideologiczne i propagandowe.

Przykłady

Niemcy nazistowskie

Typowym przykładem indoktrynacji jest Hitlerjugend, młodzieżowa organizacja nazistowskich Niemiec, w której obok szkoły oraz radia, prasy i filmu wpajano młodzieży ideologię narodowego socjalizmu, w tym antysemityzm. Badania oparte na danych ankietowych wykazały, że Niemcy, którzy dorastali w okresie nazistowskim, są dwu- do trzykrotnie częściej przekonanymi antysemitami niż przeciętnie w populacji, a skutki indoktrynacji okazały się najsilniejsze tam, gdzie uprzedzenia antysemickie były już wcześniej rozpowszechnione.

Korea Północna

Współczesnym przykładem indoktrynacji jest system oświaty Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej, w którym ideologiczne wychowanie obywateli, ujmowane w badaniach jako edukacja indoktrynacyjna, prowadzone jest od wczesnego dzieciństwa. Do placówek oświatowych wprowadza się między innymi przedmioty takie jak „dzieciństwo wielkiego wodza”.

Wojskowość i bezpieczeństwo informacji

Początkowe szkolenie psychologiczne nowych żołnierzy w Stanach Zjednoczonych bywa określane mianem indoktrynacji (ang. New Student Indoctrination). Odrębnym zjawiskiem jest indoktrynacja polityczna żołnierzy, prowadzona w armii Stanów Zjednoczonych w ramach programu informacyjnego dla wojsk (ang. Troop Information) od II wojny światowej do wojny wietnamskiej.

W dziedzinie bezpieczeństwa informacji indoktrynacja to wstępne szkolenie i instrukcje udzielane danej osobie przed udzieleniem jej dostępu do informacji niejawnych.

Zobacz też

Informacje w projektach siostrzanych

Cytaty w Wikicytatach

Definicje słownikowe w Wikisłowniku

• pranie mózgu
• obskurantyzm
• socjalizacja
• manipulacja

Przypisy

Bibliografia

• B.R.B.R. Myers B.R.B.R., Najczystsza rasa. Propaganda Korei Północnej, BartoszB. Hlebowicz (tłum.), Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, ISBN 978-83-01-16589-5, OCLC 802095460 .