James Fenimore Cooper (ur. 15 września 1789 w Burlington, zm. 14 września 1851 w Cooperstown w stanie Nowy Jork) – amerykański powieściopisarz, autor powieści przygodowo-awanturniczych, których akcja rozgrywa się najczęściej w Ameryce Północnej w drugiej połowie XVIII wieku, a także historycznych, z dziejów Europy i Ameryki.
Nauka i podróże
Pochodził z zamożnej rodziny ziemiańskiej osiadłej w Cooperstown, we własnej posiadłości nad brzegiem jeziora Otsego. Jego ojciec William był sędzią i członkiem amerykańskiego Kongresu. Matką była Elizabeth (Fenimore) Cooper. W wieku 14 lat Cooper wstąpił na Uniwersytet Yale i rozpoczął studia prawnicze. W 1806 został z niego relegowany za różne wybryki. Następnie na pięć lat zaciągnął się do marynarki wojennej, gdzie dosłużył się stopnia midszypmena. Po śmierci ojca i ślubie z Susan de Lancey w 1811, odszedł ze służby i zamieszkał w hrabstwie Westchester jako szacowny obywatel ziemski.
Późniejsze pięć lat życia spędził wraz z rodziną w Europie, poznając różne kraje (był w Anglii, Szwajcarii, Niemczech, Włoszech) i m.in. pełniąc obowiązki konsula w Lyonie. W 1826 przeniósł się do Paryża, a do Ameryki powrócił w 1833, gdzie zamieszkał w rodzinnej posiadłości. W 1830 spotkał się w Rzymie z Adamem Mickiewiczem. W 1831 założył w Paryżu Komitet Amerykańsko-Polski kierujący pomocą dla powstania listopadowego. Oprócz powieści pisał eseje polityczne i książki historyczne.
Po powrocie do ojczyzny opublikował krytyczny List do moich rodaków (1833), a w następnym roku ponownie osiadł w rodzinnym domu Otsego Hall. W późniejszym czasie przeniósł się jednak do Coopertown, gdzie spędził ostatnie lata życia i gdzie zmarł tuż przed ukończeniem 62 lat.
Twórczość
Portret Coopera (ryc. J.C. Buttre’a) z autografemPomnik pisarza w rodzinnym Cooperstown
Karierę literacką rozpoczął późno, jako 30-letni, debiutując anonimowo w 1820 roku powieścią Ostrożność. Rok później napisał powieść historyczną Szpieg, z dziejów wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, która przyniosła mu rozgłos.
W swoim dorobku miał ponad 60 utworów, a największą popularność zdobył dzięki historyczno-przygodowemu cyklowi powieści Leather-Stocking Tales (Opowieści Skórzanej Pończochy), w Polsce znanemu jako Pięcioksiąg przygód Sokolego Oka. Były to (w chronologicznej kolejności opisanych wydarzeń): Pogromca zwierząt, Ostatni Mohikanin, Tropiciel śladów, Pionierowie i Preria. Utwory te ukazują romantyczny i idealistyczny obraz osiemnastowiecznej Ameryki Północnej i zamieszkujących ją Indian i osadników. Cechują je barwne opisy przyrody, wartka i pełna napięcia akcja, mocno naszkicowane sylwetki głównych bohaterów. Wysoko oceniane przez współczesnych i wciąż popularne, stanowią one żywy do dziś wzór przygodowej powieści indiańskiej.
Twórczość Coopera kwalifikuje się również do miana publicystyki społeczno-politycznej. Za najlepsze w tej dziedzinie uważane jest jedno z ostatnich dokonań – wydana w 1845 powieść Paluch szatana. W powieści epistolarnej z 1828 roku zatytułowanej Pojęcie o Amerykanach, wyjaśniał Europejczykom istotę charakteru Amerykanina. Jako arystokrata i ziemianin cenił ziemię i hołdował klasie ziemskiej, krytykował jednocześnie wzrastający oportunizm klasy średniej i rozwój nowoczesnego kapitalizmu. Będąc gorącym patriotą, uważał, że Stany Zjednoczone nie powinny naśladować Europy. Jednocześnie zawsze był rzecznikiem Ameryki w Europie i obrońcą Europy w Ameryce. Jego bezkompromisowy krytycyzm przysporzył mu wielu wrogów. Jako społeczno-polityczny publicysta i myśliciel został doceniony bardzo późno.
Inny nurt jego twórczości literackiej stanowiła powieść marynistyczna, gdzie do najbardziej znanych należą Czerwony korsarz i Pilot.
Jego książki przetłumaczone na wiele języków i wydane w wielu krajach, były też wielokrotnie ekranizowane.
