| Data i miejsce urodzenia | |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |
| Wyznanie | |
.jpg)
Jan Malecki, także: Jan z Sącza, Jan Malec(z)ki-Sandecki, Joannes Sandecensis, Joannes Sandecius, Malecius, Maletuus, Maeletius, Menecius, w niem. Johannes Maletius, krypt.: J. S., Jan S., (ur. około 1482 w Nowym Sączu, zm. po 28 maja 1567 w Ełku) – polski teolog luterański, poeta, tłumacz, drukarz, wydawca i redaktor. Pionier oświaty w języku polskim na Mazurach.
Pochodził ze szlacheckiej rodziny Sandeckich-Maleckich z Małopolski. Był wszechstronnie wykształcony; biegle znał: język czeski, język niemiecki, rusiński i łaciński. W latach 1522–1528 Malecki prowadził drukarnię w Krakowie. Następnie, za pozwoleniem biskupa płockiego, założył drukarnię w Pułtusku. We wrześniu 1536 przeniósł się do Prus Królewskich, gdzie w Malborku, za namową ewangelickiego biskupa pomezańskiego Paula Speratusa, przyjął wiarę luterańską. Następnie Speratus namówił księcia pruskiego Albrechta Hohenzollerna, aby mianował Maleckiego naczelnym pastorem w Ełku, dla szerzenia reformacji na polskojęzycznych Mazurach. Książę był początkowo przeciwny, ponieważ Malecki nie miał wykształcenia teologicznego (list księcia z 21 marca 1537). Jednak działalność Maleckiego jako drukarza polskiej literatury protestanckiej w Królewcu sprawiła, że książę zgodził się na tę nominację w maju 1537, przyznając Maleckiemu pensję 60 marek rocznie. Książę podejrzewał jednak Maleckiego o sprzyjanie doktrynie o predestynacji i nakazywał Speratusowi nadzór nad polskim duchownym (list księcia z 24 grudnia 1537).
Malecki otrzymał od księcia majątek ziemski (nazwany później od jego nazwiska Maleczewo, w jęz. niem.: Malleszewen), 6 km na płd-zach. od Ełku. Malecki założył tam drukarnię (tzw. oficynę), drukującą polskie teksty religijne (niezachowane). 16 października 1544 książę darował mu kolejny majątek ziemski Regielnicę, 7 km na płd-wsch. od Ełku. Około 1550 książę dał Maleckiemu trzyletni urlop, który drukarz spędził na Litwie w Nieświeżu i Olicie, na dworze księcia Mikołaja Radziwiłła Czarnego (znanego propagatora reformacji), pomagając w założeniu drukarni protestanckiej. W 1552 Malecki wrócił do Ełku i w nowo założonej drukarni w Regielnicy wydrukował własny przekład Nowego Testamentu na język polski.
Na krótko przed śmiercią oddał do druku 28 maja 1567 własne dzieło teologiczne: Repetitio corporis doctrinae prutensiae (Powtórzenie kanonu doktryny Kościoła Pruskiego). Malecki był pionierem polskojęzycznej oświaty na Mazurach i pierwszym autorem polskich książek dla Mazurów. Pierwszy przetłumaczył na język polski i wydał w 1546 Mały Katechizm Lutra. Był też pionierem badań nad pogańską religią i językiem Prusów (resztki tego ludu jeszcze żyły wówczas w Sambii i na Mazurach) – w 1546 pisał o tych kwestiach do rektora Uniwersytetu Albertina w Królewcu – Georga Sabinusa. W tych listach Malecki opisuje ofiary ze zwierząt, składane przez Prusów przy okazji rytuałów weselnych, pogrzebowych i zadusznych (był ich naocznym obserwatorem).
Jego syn Hieronim Malecki kontynuował dzieło ojca; był pastorem, tłumaczem i wydawcą literatury polskiej na Mazurach.
