Jan Nelken
 | |
 pułkownik lekarz | |
| Pełne imię i nazwisko |
Jan Władysław Nelken |
|---|---|
| Data i miejsce urodzenia |
16 marca 1878 |
| Data i miejsce śmierci | |
| Przebieg służby | |
| Siły zbrojne | |
| Jednostki | |
| Stanowiska |
kierownik naukowy oddziału |
| Główne wojny i bitwy |
I wojna światowa |
| Odznaczenia | |
     | |
Jan Władysław Nelken, ps. „Otto, Marek, Tytus” (ur. 16 marca 1878 w Skomoroszkach, zm. 9–11 kwietnia 1940 w Katyniu) – pułkownik lekarz Wojska Polskiego, psychiatra, psychoanalityk, działacz niepodległościowy i socjalistyczny, ofiara zbrodni katyńskiej.
Życiorys
Syn dyrektora cukrowni Edwarda Nelkena (1850–1930) i Eugenii z Felszów (1854–1909) urodzony 16 marca 1878 we wsi Skomoroszki, w ówczesnym powiecie taraszczańskim guberni kijowskiej. Był wyznania ewangelicko-augsburskiego.
W 1896 zdał egzamin dojrzałości w ośmioklasowym gimnazjum filologicznym w Łodzi. W tym samym roku rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Wydalony z uczelni i z Warszawy za działalność socjalistyczną, w 1899 wyjechał do Kazania, gdzie 18 października 1902 otrzymał dyplom lekarza na tamtejszym Uniwersytecie. Po powrocie do Warszawy rozpoczął praktykę psychiatryczną i działalność polityczną w Polskiej Partii Socjalistycznej. Był kilka razy aresztowany i więziony. 8 stycznia 1909 nostryfikował dyplom na wydziale medycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego.
1 sierpnia 1914 został zmobilizowany do Landsturmu. W czasie I wojny światowej pełnił służbę w Szpitalu Garnizonowym nr 14 we Lwowie na stanowisku starszego ordynatora oddziału psychiatrycznego. Od 1 lipca do 1 sierpnia 1915 pełnił służbę w szpitalu polowym 1/13, a następnie wrócił do szpitala garnizonowego we Lwowie. 26 grudnia 1915 został mianowany podporucznikiem lekarzem, a 3 kwietnia 1916 awansowany na porucznika lekarza. 1 sierpnia 1917 został przeniesiony do Szpitala Garnizonowego nr 15 w Krakowie. Pełnił funkcję biegłego sądowego przy sądach polowych 2 Armii. 1 października 1917 został reklamowany w wojska.
3 sierpnia 1919 został przydzielony do Okręgowej Komendy Uzupełnień na stanowisko lekarza komisji stałej. 26 października tego roku został przeniesiony do Szpitala Ujazdowskiego w Warszawie na stanowisko starszego ordynatora. 20 grudnia 1919 został formalnie przyjęty do Wojska Polskiego w randze kapitana lekarza z byłej armii austro-węgierskiej, zaliczony do Rezerwy armii, z jednoczesnym powołaniem do służby czynnej na czas wojny aż do demobilizacji. 6 sierpnia 1920 został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 w stopniu majora, w Korpusie Lekarskim, w grupie oficerów byłej armii austro-węgierskiej.
Od 16 marca 1921 w Oficerskiej Szkole Sanitarnej na stanowisku starszego ordynatora. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu podpułkownika ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 i 37. lokatą w korpusie oficerów sanitarnych (lekarzy).
24 grudnia 1925 został przesunięty na stanowisko kierownika Oddziału Psychiatrycznego Szpitala Szkolnego Centrum Wyszkolenia Sanitarnego w Warszawie. 16 marca 1927 prezydent RP nadał mu stopień pułkownika z dniem 1 stycznia 1927 i 5. lokatą w korpusie oficerów sanitarnych, grupa lekarzy. Z dniem 30 czerwca 1934 został przeniesiony w stan spoczynku. 15 czerwca 1935 został wcielony do Kadry Zapasowej 1 Szpitala Okręgowego.
Po zakończeniu zawodowej służby wojskowej praktykował w Ambulatorium na Solcu i Ubezpieczalni Społecznej. Był członkiem Zarządu Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i redaktorem Rocznika Psychiatrycznego. Mieszkał w Warszawie przy ul. Matejki 6 m. 1.
Po wybuchu II wojny światowej 1939 wraz z kadrą Centrum Wyszkolenia Sanitarnego ewakuował się na tereny wschodnie, a po agresji ZSRR na Polskę został aresztowany przez Sowietów. Był przetrzymywany początkowo w obozie putywlskim, a następnie w Kozielsku. Wiosną 1940 został przetransportowany do Katynia i rozstrzelany przez funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Pogrzebano go w bezimiennej mogile zbiorowej, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu. Podczas ekshumacji w 1943 jego ciało nie zostało zidentyfikowane pod jego nazwiskiem.
W 1904 ożenił się ze Józefą Stanisławą Radomską (zm. 1967), nauczycielką. Rozwiedli się w 1925, małżeństwo było bezdzietne. Po raz drugi ożenił się 23 lipca 1925 z Ireną z Borkowskich (1899–1944), z którą miał dwoje dzieci: córkę Annę (1926–1944) i syna Jana (1931). Jego żona Irena i córka Anna zginęły w 1944 w powstaniu warszawskim.
Upamiętnienie
Postanowieniem nr 112-48-07 Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego z 5 października 2007 został awansowany pośmiertnie na stopień generała brygady. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.
17 września 2009 w Wojskowym Instytucie Medycznym w Warszawie został zasadzony Dąb Pamięci Jana Nelkena.
Twórczość
- Badania płynu mózgowo-rdzeniowego i jego wyniki w schorzeniach układu nerwowego, powstających na tle kiły. Przegląd Lekarski, 1909
- O porażeniach następowych po ostrem zatruciu tlenkiem węgla. Kraków, 1909
- Ein Fall von Poliomyelitis anterior acuta cruciata mit folgender Syringomyelie. „Zeitschrift für die gesamte Neurologie und Psychiatrie”. 3 (1), s. 196–202, 1910. DOI: 10.1007/BF02893593.
- Psychologische Untersuchungen an Dementia præcox-Kranken. Journal für Psychologie und Neurologie 17, s. 174–185, 1911
- Analytische Beobachtungen über Phantasien eines Schizophrenen. Jahrbuch für psychoanalytische und psychopathologische Forschungen 4, s. 504–562, 1912
- Ueber schizophrene Wortzerlegungen. Zentralblatt für Psychoanalyse 2, 1–5, 1911
- Badania psychoanalityczne chorób nerwowych. Neurologja Polska 2, 1913
- O potrzebie państwowego Zakładu dla umysłowo chorych zbrodniarzy w Galicyi, 1913
- Alkohol i przestępstwa w wojsku podczas wojny. Lekarz Wojskowy 1 (21), s. 9–18, 1920
- Psychozy reaktywne na wojnie. Lekarz Wojskowy 2 (30), 1921
- Udawanie zaburzeń psychicznych a służba wojskowa. Warszawa, 1926
- Orzeczenia sądowo-lekarskie. Warszawa, 1927
- Ostre upicie się i jego znaczenie sądowo-lekarskie. Wojskowy Przegląd Prawniczy 3, 1930
- Kokainizm i homoseksualizm, 1931
- Ostre upicie się i przestępczość. Warszawa, 1931
- O powikłaniu chorób psychicznych przez różę, 1932
- Hygjena psychiczna w wojsku. Warszawa, 1934
- Psychozy reaktywne w oświetleniu wojny światowej i służby wojskowej, 1934
- Higjena psychiczna usposobienia psychopatycznego jako zagadnienie kultury, 1935
- Z dziedziny psychoneurologii dziecięcej w Rosji. Warszawskie Czasopismo Lekarskie 12, 1935
- Handelsman J, Nelken J. O zachowaniu się niepamięci po postrzale głowy. Warszawskie Czasopismo Lekarskie 11 (18/19), 1935
- Głosy krytyczne z dziedziny eugeniki współczesnej. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1936
- Higjena psychiczna obrony przeciwgazowej. Lekarz Polski 1, 1936
- O wojnie bakteriologicznej. Lekarz Polski, 1936
- Pamiętnik Forela. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1936
- Humanizacja wojny w świetle zagadnień higieny psychicznej. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1937
- Niewystarczalność konwencji genewskiej wobec walki lotniczo-gazowej. Lekarz Polski, 1937
- Dziesięciolecie przygotowań do walki lotniczo-gazowej. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1938
- Alkohol a walka lotniczo-gazowa. Lekarz Wojskowy 14 (4), s. 80–83, 1938
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Niepodległości – 12 maja 1931 „za pracę w dziele odzyskania Niepodległości”
- Złoty Krzyż Zasługi – 19 marca 1931 „za zasługi na polu wiedzy lekarskiej i lecznictwa w wojsku”
- Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921
- Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
- Złoty Krzyż Zasługi Cywilnej z Koroną na wstążce Medalu Waleczności – 14 września 1916
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Kolekcja ↓, s. 14, 26.
- 1 2 3 4 5 Jan Władysław Nelken. internetowy Polski Słownik Biograficzny. [dostęp 2025-12-04].
- 1 2 Łoza 1938 ↓, s. 517.
- ↑ Cmentarz Ewangelicko-Augsburski: EUGENJA NELKENOWA, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2020-05-15].
- 1 2 3 Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae 1850–1918. M–N. Stopka K. (red.). Kraków: Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011, s. 663. ISBN 978-83-62261-37-6.
- 1 2 Kolekcja ↓, s. 33.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 15, 23.
- 1 2 3 Kolekcja ↓, s. 15.
- 1 2 Kolekcja ↓, s. 27.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 23.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 6, 15.
- 1 2 3 Kolekcja ↓, s. 6.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. ↓, nr 99 z 29 grudnia 1919 roku, poz. 4324.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 31 z 18 sierpnia 1920, s. 748.
- ↑ Lista starszeństwa 1922 ↓, s. 311.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 10 z 19 marca 1927, s. 92.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 7 czerwca 1934, s. 145.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 4.
- ↑ Spis Abonentów 1939 ↓, s. 264.
- ↑ 1 LISTOPADA 1939 r. WŚRÓD JEŃCÓW KOZIELSKA [online], www.rodzinapolska.pl [dostęp 2019-05-05].
- 1 2 Księga Cmentarna Katynia 2000 ↓, s. 424.
- ↑ 20 lat temu otwarto Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu – Redakcja Polska – polskieradio.pl [online], polskieradio.pl [dostęp 2024-06-27] (pol.).
- ↑ Katyń według źródeł niemieckich – 1943 r.. stankiewicze.com. [dostęp 2014-07-12].
- ↑ M.P. z 2007 r. Nr 85, poz. 885 (ISAP).
- ↑ Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów. Portal polskiej Policji. [dostęp 2024-01-09].
- ↑ Uroczystość sadzenia „Dębu Pamięci” w WIM. Biuro Bezpieczeństwa Narodowego. [dostęp 2025-12-04].
- ↑ M.P. z 1931 r. Nr 111, poz. 163 (ISAP).
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 11 listopada 1931, s. 361.
- ↑ M.P. z 1931 r. Nr 64, poz. 101 (ISAP).
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 19 marca 1931, s. 66.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 14, 18, 23.
Bibliografia
- Nelken Jan. [w:] Kolekcja Generałów i Osobistości, sygn. I.480.768 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2025-12-04].
- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2025-07-28].
- Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922.
- Rocznik Oficerski 1924. Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1924, s. 1003, 1017, 1079.
- Rocznik Oficerski 1928. Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1928, s. 709, 725.
- Rocznik Oficerski 1932, Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa 1932, s. 321, 826.
- Stanisław Konopka. Rocznik Lekarski Rzeczypospolitej Polskiej na 1936 rok. Warszawa: Biuro Propagandy Polskiej Medycyny przy Naczelnej Izbie Lekarskiej, 1936, s. 1204, 1228, 1317, 1697.
- Spis abonentów sieci telefonicznej m.st. Warszawy P.A.S.T. Warszawskiej Sieci Okręg P.P.T.T. rok 1939/4. Warszawa: Polska Akcyjna Spółka Telefoniczna, 1939.
- Maria Magdalena Blombergowa. Uczeni polscy rozstrzelani w Katyniu, Charkowie i Twerze. „Analecta”, s. 31, R. 9 Z. 2 (18) / 2000. [zarchiwizowane z adresu 2015-11-25].
- Herman E. Dr Jan Nelken. Neurologia Polska 24, s. 8–11, 1950.
- Ilnicki, S., Nelken, J., jr. Pułkownik doktor medycyny Jan Nelken. „Psychiatria Polska”. 20 (5), s. 386–396, 1986. PMID: 3295925.
- Ilnicki S, Nelken J., jun. Pamiętnik płk. dr. med. Jana Nelkena znaleziony w Katyniu. Lekarz Wojskowy 3/4, s. 206–209, 1993.
- Stanisław Łoza: Czy wiesz kto to jest?. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1938.
- Nelken J. Płk dr med. Jan Nelken (ur. 16.III.1878–zm. 1940). Archiwum Medycyny Sądowej 2, s. 136–140, 1985.
- Red. „Nelken, Jan Władysław” W: Polski Słownik Biograficzny tom 22 s. 667–668.
- Sitkiewicz T. Jan Władysław Nelken. Wojskowy Przegląd Historyczny 2 (128), s. 417, 1989.
- Jan Bohdan Gliński: Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów, ofiar II wojny światowej. Wrocław: Urban & Partner, 1997 s. 282–284.
- Stanisław Ilnicki, Jan Nelken jun.: Gen. bryg. dr med. Jan Władysław Nelken (1878–1940). Warszawa: Wojskowy Instytut Medyczny. Klinika Psychiatrii i Stresu Bojowego w Warszawie, 2009 ISBN 978-83-925530-2-1.
- Jan Kiński, Helena Malanowska, Urszula Olech, Wacław Ryżewski, Janina Snitko-Rzeszut, Teresa Żach: Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Marek Tarczyński (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2000. ISBN 83-905590-7-2.
Linki zewnętrzne
- Prace Jana Nelkena w bibliotece Polona