Komitet Badań Naukowych

Komitet Badań Naukowych
Państwo

 Polska

Data utworzenia

1991

Data likwidacji

2005

Przewodniczący

Michał Kleiber (ostatni)

Adres
ul. Wspólna 1/3
00-529 Warszawa 53
Położenie na mapie Warszawy
Mapa konturowa Warszawy, w centrum znajduje się punkt z opisem „Komitet Badań Naukowych”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Komitet Badań Naukowych”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Komitet Badań Naukowych”
Ziemia52°13′40″N 21°01′12″E/52,227778 21,020000
Strona internetowa

Komitet Badań Naukowych (KBN) – zgodnie z ustawą z 12 stycznia 1991 był to naczelny organ administracji rządowej do spraw polityki naukowej i naukowo-technicznej Polski. Ustawa z dnia 8 października 2004 o zasadach finansowania nauki przekazała jego zadania w zakresie finansowania ministrowi właściwemu dla spraw nauki.

Idea powołania Komitetu zrodziła się w gronie opozycyjnych naukowców związanych z Towarzystwem Popierania i Krzewienia Nauk oraz NSZZ „Solidarność”, takich jak Stefan Amsterdamski, Witold Karczewski i Klemens Szaniawski. Amsterdamski pełnił w latach 1989-91 funkcję podsekretarza stanu w Urzędzie Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń oraz kierował jego likwidacją i przekształceniem w KBN w 1991. Wskazywał on wówczas na dwa główne cele reformy: przebudowę odziedziczonej po PRL struktury systemu badań (z podziałem na uniwersytety, PAN oraz jednostki badawczo-rozwojowe) oraz zmiana zasad przyznawania środków na badania (odejście od publicznego finansowania badań stosowanych i skupienie się na badaniach podstawowych), by dostosować się do wymagań gospodarki rynkowej.

KBN został ostatecznie włączony w struktury ministerstwa 5 lutego 2005, stając się jego Radą Nauki. Jego ostatnim przewodniczącym był profesor Michał Kleiber, który równocześnie był ministrem nauki. Struktury KBN przeszły do ministerstwa w formie nieco zmienionej, choć w zasadniczych zrębach Rada Nauki jest w dużym stopniu kopią struktur KBN.

Najważniejszą częścią działania KBN było rozdzielanie niemal całości środków finansowych przeznaczanych przez budżet państwa na rozwój i utrzymanie nauki w Polsce. KBN rozdzielał pieniądze na tzw. cele statutowe uczelni i państwowych instytutów naukowych, na rozwój infrastruktury naukowej (biblioteki, sieci komputerowe itp.), organizował wymianę międzynarodową oraz uczestniczył w pracach związanych z integracją Polski z Unią Europejską. Do zadań KBN należało bezpośrednie finansowanie badań naukowych w postaci grantów. Granty te stanowiły w latach 1991–2005 znaczną część środków budżetowych na naukę (ok 30%), a polityka ich przyznawania określała w dużym stopniu kierunki rozwoju nauki w Polsce. W 1991 nakłady na naukę wynosiły 2,5% budżetu, a w pierwszym pełnym roku funkcjonowania KBN – 1992 – spadły do 1,9%, by w 1995 osiągnąć rekordowo niskie 1,6%.

Rolę decyzyjną w KBN pełnił jej komitet, w którym większość (13 osób z 19) mieli przedstawiciele środowisk nauki. Organami komitetu było 12 zespołów zajmujących się poszczególnymi dziedzinami nauki. Członkowie tych zespołów byli wybierani przez wszystkich pracowników nauki w Polsce, posiadających minimum stopień naukowy doktora. Członkowie tych zespołów mieli decydujący wpływ na przyznawanie grantów na określone projekty badawcze.

Przewodniczący Komitetu Badań Naukowych

Przypisy

  1. Jakub Krzeski, Olga Łojewska, Krystian Szadkowski, Narodziny dyskursu doskonałości naukowej z ducha terapii szokowej, figshare, 24 listopada 2025, DOI: 10.6084/m9.figshare.30692363.v1 [dostęp 2026-01-07] (ang.).
    1. ↑ S. 40.
    2. ↑ S. 44-45.
    3. ↑ S. 83.

Linki zewnętrzne