Kacap

Kacap (z ukr. кацап) – przezwisko, pogardliwe lub rubaszne określenie Rosjanina, chłopa rosyjskiego (wielkoruskiego) lub człowieka ograniczonego. Określenie niekiedy uważane jest za przestarzałe.

Etymologia

Etymologia określenia kacap nie jest do końca jasna. Wiadomo jednak, że zapożyczone zostało do polszczyzny z języka ukraińskiego.

Jednym z wytłumaczeń genezy tego słowa może być określenie, jakim Ukraińcy obdarzali Rosjan. Słowo kacap miało być złączeniem rosyjskiego как i ukraińskiego цап (jak kozioł), oznaczających kozie brody bojarów moskiewskich i innych ludzi z Księstwa Moskiewskiego, którzy zgodnie ze starymi kanonami bizantyjskimi mieli nosić kozie brody (stary obrządek). Podobną etymologię odnotowuje Maria Brzezina w pracy Stylizacja rosyjska.

W wydanym w 1905 roku Słowniku wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia Jan Aleksander Karłowicz odnotowuje słowo jako oznaczające kupca wielkoruskiego albo w ogóle Wielkorusina, nie wspomina jednak o pogardliwym wydźwięku. W takim znaczeniu pojawia się już jednak w wydanych rok później Wspomnieniach niebieskiego mundurka Wiktora Gomulickiego.

Inne znaczenia

W XX wieku pojęcie weszło do użycia także jako potoczne i pogardliwe określenie mieszkańców Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich niezależnie od narodowości, a także jako pejoratywne określenie Białorusinów mieszkających na Podlasiu.

W języku arabskim słowo qaşşăb (kassab) oznacza rzeźnika (tego, kto zabija bydło). To samo znaczenie ma słowo kasap w tureckim oraz albańskim, qəssab w azerbejdżańskim, қасапшы w kazachskim, qassob w uzbeckim, gassap w turkmeńskim, касапчы w kirgiskim, Қассоб w tadżyckim.

W gwarze lwowskiej słowo kacap oznacza głupca.

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ W wypadku deprecjonujących, lekceważących lub żartobliwych nazw członków narodowości [...] poleca się pisownię małą literą, choć rozpowszechniony zwyczaj pozwala pisać je wielką – Nazwy członków narodów, ras i szczepów.

Przypisy

  1. 1 2 3 Maria Brzezina, Stylizacja rosyjska: stylizacja językowa i inne ewokanty rosyjskości w utworach literackich ukazujących okres zaborów, Energeia, 1997, s. 161, ISBN 978-83-85118-49-7 (pol.).
  2. ↑ kacap – Słowniki PWN. sjp.pwn.pl. [dostęp 2015-08-29]. Cytat: 1. pogard. «o Rosjaninie» 2. pogard. «o człowieku ograniczonym» • kacapski • kacapka
  3. 1 2 Witold Doroszewski (red.): kacap – Wielki słownik W. Doroszewskiego PWN. sjp.pwn.pl. [dostęp 2015-08-29]. Cytat: kacap m IV, Ms. ~apie przestarz. (z niechęcią) «chłop wielkoruski, czasem też o Rosjaninie» [...] <ukr. kacap>
  4. 1 2 3 kacap. W: Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza, 1927. Cytat: kacap, przezwisko Moskali, od Ukraińców, którym Moskal chachłami (od chochoł, ‘czupryna’) odpłaca; od cap, z przyrostkiem ka- lub ko-, jak w kadłub, kabłąk(?), komudzić i i., oznaczającym coś ‘wielkiego, zgrubiałego’, nieraz pogardliwie używanym; dla brody, od Moskala niegdyś nieodłącznej, capem go przezwano.
  5. ↑ Александр Николаевич Чудинов: КАЦАП. [w:] Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка [on-line]. 1910. [dostęp 2015-08-29]. Cytat: КАЦАП (малор., искаж. «как цап» – как козел). Малороссийское название великорусских мужиков, носящих бороду, в противоположность малороссам, которые бреются.
  6. ↑ Wyborcza.pl [online], wyborcza.pl [dostęp 2022-04-13].
  7. ↑ Jan Karłowicz, Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia używanych w języku polskim, Kraków: Gebethner i Spółka, 1905, s. 237 [dostęp 2016-03-18].
  8. ↑ XV. W: Wiktor Gomulicki: Wspomnienia niebieskiego mundurka. Wyd. 3. uzup. Warszawa-Lublin-Łódź-Kraków: Gebethner i Spółka, 1918, s. 227. Cytat: Byłby ja Jastrebski albo Jastrebowski, wyby mnie lubili i pocztienje dla mnie mieli, ale że moja familja ruska, tak ja dla was coż? – proklatyj moskal, kacap....
  9. ↑ Mirosław Bańko (red.), Inny słownik języka polskiego PWN, Wyd. 2, T. 1: A-Ó, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014, s. 582, ISBN 978-83-01-17797-3.
  10. ↑ publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać kacap (Rosjanin) [w:] Wielki słownik języka polskiego (wsjp.pl) [online], Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk [dostęp 2026-08-30].
  11. ↑ Barbara Mikołajewska, Nazwy etniczne jako czynnik dystansu etnicznego: studium przypadku zróżnicowania społecznego na Podlasiu, Uniwersytet Warszawski. Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji, 1987, 10 i dalej (pol.).
  12. ↑ Дмитрий Николаевич Ушаков: КАЦАП. [w:] Толковый словарь Ушакова [on-line]. 1935-1940. [dostęp 2015-08-29]. Cytat: КАЦА́П, кацапа, муж. (араб. kassab – мясник) (дорев. бран.). Шовинистическое обозначение русского в отличие от украинца в устах украинцев-националистов, возникшее на почве национальной вражды. «Проклятые кацапы едят щи даже с тараканами.» Гоголь.
  13. ↑ Turcja: gdzie zjeść w Stambule? - restauracje, street food, kawa, słodkości [online], Tasteaway, 4 sierpnia 2021 [dostęp 2024-10-28] (pol.).
  14. ↑ → rzeźnik po albańsku, słownik polsko - albański | Fiszkoteka [online], fiszkoteka.pl [dostęp 2024-10-28].
  15. ↑ butcher – Uzbek translation [online], www.multitran.com [dostęp 2024-10-28] (ang.).
  16. ↑ BUTCHER in different languages: 134+ Translation & Listening - Translate.How [online], translate.how [dostęp 2024-10-28] (ang.).
  17. ↑ http://www.stankiewicz.e.pl/ludobojstwo/lwowska_gwara.html.