Kalcynowanie, kalcynacja – prażenie materiału stałego, czyli ogrzewanie go do temperatury nieprzekraczającej temperatury topnienia, połączone z przemianami chemicznymi (np. rozkładem termicznym, wydzieleniem wody krystalizacyjnej lub innych produktów lotnych) lub fizycznymi (np. zmianą struktury krystalicznej, spiekaniem). Termin ma kilka znaczeń o różnym zakresie: od ogólnej nazwy procesów prażenia po rozkład termiczny wodorowęglanu sodu w metodzie Solvaya.
Zwyczajowe użycie tego terminu nie zawsze jest tożsame z definicją Międzynarodowej Unii Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC). Zgodnie z nią, kalcynowaniem (ang. calcination) nazywa się ogrzewanie do wysokich temperatur w powietrzu lub w tlenie. Termin stosuje się najczęściej do jednego z etapów otrzymywania katalizatorów. W technice zol-żel oznacza ogrzewanie sieci polimerowej zawierającej związki metali w celu przekształcenia jej w sieć tlenkową.
Nazwa procesu pochodzi od termicznego rozkładu wapienia, łac. calcinatio – ‘zwapnienie’, calx, D. calcis – ‘wapno’.
W metalurgii kalcynowanie to rodzaj prażenia kopalin lub koncentratów, którego celem jest usunięcie składników lotnych, takich jak woda i dwutlenek węgla. Odrębnymi terminami określa się prażenie materiałów w innych celach, np. prażenie utleniające czy prażenie chlorujące w celu przygotowania materiału do dalszej przeróbki. W części źródeł kalcynowaniem nazywa się każdy proces prażenia.
Przykładem kalcynowania jest wypalanie wapienia (węglanu wapnia) na wapno palone (kalcynowane):
W węższym znaczeniu kalcynowaniem nazywa się etap otrzymywania węglanu sodu metodą Solvaya. W procesie tym wodorowęglan sodu wytrąca się z nasyconego roztworu chlorku sodu, do którego wprowadza się amoniak i dwutlenek węgla. Osad odsącza się i ogrzewa. Wydziela się wtedy para wodna i dwutlenek węgla, a stałą pozostałością jest węglan sodu, zwany stąd sodą kalcynowaną:
W alchemii kalcynacją nazywano spalanie albo topienie (prażenie) substancji na otwartym ogniu, które w połączeniu z redukcją służyło do oczyszczania metali. Alchemicy otrzymywali w ten sposób tzw. wapna metali (calces metallorum), czyli tlenki. Przykładem jest tlenek żelaza(III) pozostający w retorcie po wyprażeniu siarczanu żelaza(III), nazywany caput mortuum.