Kariota

Kariota
	; Kariota łagodna z owocami
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	arekowce
Rodzina	arekowate
Rodzaj	kariota
	Nazwa systematyczna
	Caryota L.; Sp. Pl. 1189. 1 Mai 1753
Synonimy
	Schunda-Pana Adans.; Thuessinkia Korth. ex Miq.;
	Schunda-Pana Adans.; Thuessinkia Korth. ex Miq.;
	Multimedia w Wikimedia Commons

Kariota (Caryota L.) – rodzaj roślin z rodziny arekowatych (palm). Obejmuje 15 gatunków. Rosną one w naturalnym środowisku w tropikalnej Azji i Oceanii, na obszarze od Indii po Vanuatu. Występują w lasach pierwotnych i wtórnych, w wilgotnym klimacie równikowym i na obszarach z klimatem kształtowanym pod wpływem monsunów. Występują od poziomu morza po obszary górskie (do ok. 2000 m n.p.m.). Owoce rozprzestrzeniane są przez zwierzęta, mimo zawartości rafidów. Rodzaj wyróżnia się jako jedyny wśród palm podwójnie pierzastymi liśćmi.

Niektóre gatunki są uprawiane w strefie międzyzwrotnikowej jako rośliny ozdobne, rozpowszechniona w uprawie jest zwłaszcza kariota łagodna oraz kariota parząca. Ten drugi gatunek wykorzystywany jest jako źródło sago, sok z kwiatostanów (z jednego kwiatostanu pozyskuje się do 14 l) służy do wyrobu wina palmowego, araku i cukru palmowego. Młode liście są jadalne, wykorzystywane są też jako pasza, z pochew liściowych pozyskuje się włókna służące głównie do wyrobu szczotek.

Miąższ owoców zawiera rafidy powodujące ból i stan zapalny jamy ustnej i warg w przypadku spożycia, także chrypkę i dysfagię. Dolegliwości powoli przemijają i nie wymagają podejmowania terapii.

Morfologia

Pokrój: Palmy o kłodzinach pojedynczych lub kępiasto skupionych (rozgałęzionych u nasady). W pierwszym wypadku kłodziny są zazwyczaj duże, w drugim niższe. U niektórych gatunków kłodziny są beczułkowato zgrubiałe w środkowej części, zwykle też pokryte są wyraźnymi pierścieniami stanowiącymi blizny po opadłych liściach.
Liście: Zwykle jest ich od 4 do 20. U kilku gatunków są one skupione w koronę na szczycie kłodziny, ale u większości rozmieszczone są wzdłuż niej. Pochwy liściowe są zamknięte, a ogonki liściowe zaokrąglone na przekroju, krótkie lub długie. Zazwyczaj są białawo lub brązowo owłosione, u niektórych gatunków są kreskowane. Blaszka liściowa jest podwójnie pierzasto złożona, co jest wyjątkiem wśród palm (poza tym pojedynczo złożonych lub całobrzegich). Odcinki drugiego rzędu są trójkątnie klinowate, o różnych kształtach u różnych gatunków (cecha diagnostyczna), przy czym zawsze boki są gładkie, a odcinek je łączący jest ząbkowany, nierzadko odcinki liściowe są wyciągnięte w długi wyrostek wzdłuż jednego z boków. Ze względu na podobieństwo odcinków liściowych do rybich płetw ogonowych, palmy te noszą angielską nazwę fishtail palm. Odcinki liści ułożone są w różnych płaszczyznach.
Kwiaty: Powstają na pędach, które kończą wzrost i przestają tworzyć kolejne liście. Pierwszy kwiatostan powstaje na szczycie pędu, a kolejne wyrastają z coraz to starszych nasad liści, przez co wzdłuż kłodzin kwitnących i owocujących roślin występują kwiaty i owoce w różnej fazie wzrostu i dojrzałości. Gdy dojrzeją owoce na najniższym kwiatostanie – cały pęd zamiera, co w przypadku gatunków o pojedynczej kłodzinie oznacza śmierć rośliny. Czas kwitnienia i owocowania trwa do 5 lat. Kwiaty powstają w kwiatostanach rozgałęzionych pojedynczo, rzadziej nierozgałęzionych i mających wówczas postać kłosa. Szypuła kwiatostanu wsparta jest okazałą pochwą, a na jej osi wyrasta kilka podsadek. Zwykle długie i zwisające odgałęzienia kwiatostanu pokryte są licznymi podsadkami, w których kątach rozwijają się po trzy kwiaty – pośrodku żeński, a po bokach męskie. Kwiaty mają żółte lub czerwone płatki (cecha diagnostyczna). W kwiatach męskich rozwija się od 6 do 150 pręcików.
Owoce: Dojrzałe przeważnie ciemnoczerwone z 1–3 nasionami i włóknistym miąższem, zwykle kulistawe.

Systematyka

Pozycja systematyczna

Rodzaj z rodziny arekowatych (Arecaceae) należącej do rzędu arekowce (Arecales). W obrębie rodziny należy do podrodziny Coryphoideae, plemienia Caryoteae.

Wykaz gatunków

Caryota alberti F.Muell. ex H.Wendl.
Caryota angustifolia Zumaidar & Jeanson
Caryota cumingii Lodd. ex Mart.
Caryota hastata (Becc.) Jeanson
Caryota kiriwongensis Hodel
Caryota maxima Blume
Caryota mitis Lour. – kariota łagodna
Caryota monostachya Becc.
Caryota no Becc.
Caryota obtusa Griff.
Caryota ophiopellis Dowe
Caryota rumphiana Mart.
Caryota sympetala Gagnep.
Caryota urens L. – kariota parząca
Caryota zebrina Hambali, Maturb., Heatubun & J.Dransf.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-02-15] (ang.).
1 2 Genus: Caryota L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2018-11-17].
1 2 Jolanta i KarolJ.K. Węglarscy Jolanta i KarolJ.K., Rośliny dalekiej Azji, Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 23, ISBN 83-60247-27-7 .
1 2 3 Caryota L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2026-05-14].
1 2 3 4 5 6 7 Andrew Henderson: Palms of Southern Asia. Princeton, Oxford: The New York Botanical Garden, Princeton University Press, 2009, s. 93-96. ISBN 978-0-691-13449-9.
1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 169, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 GeoffreyG. Burnie GeoffreyG., GordonG. Cheers GordonG., SueS. Forrester SueS., DeniseD. Greig DeniseD., Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
↑ LewisL. Nelson LewisL., Richard D.R.D. Shih Richard D.R.D., Michael J.M.J. Balick Michael J.M.J., Handbook of poisonous and injurious plants, wyd. 2, New York: New York Botanical Garden, 2007, s. 110, ISBN 978-0-387-31268-2, OCLC 77537459 .

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-02-15] (ang.).

[grin-3] 1 2 Genus: Caryota L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2018-11-17].

[wegl-4] 1 2 Jolanta i KarolJ.K. Węglarscy Jolanta i KarolJ.K., Rośliny dalekiej Azji, Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 23, ISBN 83-60247-27-7 .

[powo-5] 1 2 3 Caryota L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2026-05-14].

[henderson-6] 1 2 3 4 5 6 7 Andrew Henderson: Palms of Southern Asia. Princeton, Oxford: The New York Botanical Garden, Princeton University Press, 2009, s. 93-96. ISBN 978-0-691-13449-9.

[mabb-7] 1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 169, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[E-8] 1 2 3 GeoffreyG. Burnie GeoffreyG., GordonG. Cheers GordonG., SueS. Forrester SueS., DeniseD. Greig DeniseD., Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .

[9] LewisL. Nelson LewisL., Richard D.R.D. Shih Richard D.R.D., Michael J.M.J. Balick Michael J.M.J., Handbook of poisonous and injurious plants, wyd. 2, New York: New York Botanical Garden, 2007, s. 110, ISBN 978-0-387-31268-2, OCLC 77537459 .