Komizm

Komizm (gr.) – kategoria estetyczna, określająca właściwości zjawisk zdolnych wywołać śmiech oraz okoliczności, w jakich dochodzi do powstania tej reakcji. Istnieje wiele poglądów w kwestii źródeł efektu komicznego, na ogół przyjmuje się, że jego istota polega na ujawnianiu zaskakującej sprzeczności, kontrastu, będących wynikiem przedstawienia osób, sytuacji odbiegających od oczekiwań odbiorcy.

Koncepcje komizmu

Komizm jest jednym z najbardziej złożonych i wielopłaszczyznowych zjawisk estetycznych. Włoski filozof Benedetto Croce dowcipnie zauważył, że wszystkie definicje komizmu są z kolei komiczne. Dla Georga Hegla i Wissariona Bielińskiego komizm jest tylko pewnym przypadkiem śmieszności, jest to mianowicie wyższa i szlachetniejsza forma śmieszności.

Według Arthura Schopenhauera, komizm wywołany jest przez inkongruencję (niezgodność) pojęcia przedmiotu znajdującego się w świadomości ludzkiego podmiotu, a samym przedmiotem, przy czym przedmiot doświadcza w tym procesie degradacji, natomiast podmiot odczuwa wyższość wobec tego, co komiczne. W teorii Bergsona komizm rodzi się ze sprzeczności między odczuwaną przez podmiot żywą zmiennością egzystencji, a tym, co mechaniczne, martwe i sztywne w ludzkim zachowaniu i myśleniu oraz funkcjonowaniu świata.

Poglądy Bielińskiego podziela i konkretyzuje estetyk rosyjski Jurij Boriew(inne języki), autor kilku prac poświęconych komizmowi. Dla Boriewa komizm „to piękna siostra śmiesznego”, to śmieszność zjawisk ważnych dla społeczeństwa i wywołujących odpowiednio śmiech społecznie zabarwiony. Zdaniem Bohdana Dziemidoka rozróżnienie Boriewa trudno uznać za celowe i dostatecznie uzasadnione, tym bardziej że sprawia ono wiele trudności samemu Boriewowi, który dobrze zdaje sobie sprawę z tego, że nie wszystkie zjawiska wywołujące doznanie komizmu mieszczą się w jego formule, i dlatego wprowadza pojęcie „elementarnych form komizmu”, zajmujących jakieś pośrednie miejsce między komizmem w ścisłym znaczeniu tego słowa a śmiesznością.

Podobnie rozumuje inny estetyk rosyjski Awnier Ziś, który uważał, że jeśli śmiech nie służy temu, aby ujawnić ideę dzieła, nie pomaga, nie wzbogaca jego myśli, a wręcz odwraca uwagę widza od najważniejszego celu komedii, to mamy już do czynienia ze śmiesznością, a nie z komizmem. Teoretyk uważa, iż komizm jest zawsze śmieszny, ale śmieszność nie zawsze komiczna.

Komizm jest zawsze śmieszny. Ale śmieszność komiczna jest tylko wtedy, gdy w niej przez zewnętrzną formę wyrażony jest sens, wewnętrzna natura tego lub innego zjawiska, które ocenione jest w pozycji określonego ideału estetycznego.

Комическое всегда смешно. Но смешное комично только тогда, когда в нем через внешнюю форму выражается смысл, внутренняя природа того или иного явления, которое оценивается с позиции определенного эстетического идеала.

— Awnier Ziś. Wykłady z estetyki marksistowsko-leninowskiej.

Tym samym Ziś poza granicami komizmu umieszcza farsę, klownadę cyrkową (znakomity klown rosyjski Oleg Popow w większości swych numerów jest wobec tego tylko śmieszny, a nie komiczny) czy komizm charakterystyczny dla wielu wodewili i operetek (sam autor wymienia na przykład operetki Imre Kálmána, w których komizm utracił swe znaczenie społeczne). Bo przecież śmiech wywoływany przez utwory tego typu nie zawsze

ujawnia sens wyśmiewanego zjawiska, daje mu odpowiednią ideowo-artystyczną ocenę i utwierdza ideał.

выявляет смысл осмеиваемого явления, дает ему соответствующую идейно-художественную оценку, утверждает идеал.

— Awnier Ziś. Wykłady z estetyki marksistowsko-leninowskiej.

W przeciwieństwie do Boriewa i Zisia, dla których komizm jest zawsze śmieszny, a śmieszność nie zawsze komiczna, Mojsiej Kagan(inne języki) uważa, że komizm jest nie zawsze śmieszny. Na przykład satyra, która stanowi jedną z najważniejszych form komizmu, w sztuce nie zawsze jest śmieszna. Satyra w pamfletach Maksima Gorkiego, wierszach Władimira Majakowskiego lub rysunkach Goi wywołuje nie śmiech, lecz odrazę, oburzenie, pogardę, gniew.

Bohdan Dziemidok uważa, że pozytywne i mniej lub bardziej jednoznaczne formuły komizmu da się w zasadzie podzielić na sześć grup:

Teoria cechy ujemnej przedmiotu komicznego czy też w psychologicznym ujęciu teoria wyższości podmiotu przeżycia komizmu nad przedmiotem tego przeżycia,
Teoria degradacji,
Teoria kontrastu,
Teoria sprzeczności,
Teoria odbiegania od normy,
Teorie o motywach krzyżujących się.

W ramach tych sześciu zasadniczych grup można wyróżnić teorie obiektywistyczne, subiektywistyczne i relacjonistyczne.

Rodzaje komizmu

Wyróżnia się dwie podstawowe formy komizmu:

elementarny, wywołujący radość, komizm sytuacyjny, np. komizm farsy;
złożony, odwołujący się do refleksji, ważny jako instrument krytyki wobec wartości i autorytetów (np. satyra, humor, ironia, groteska).

Na usługach komizmu występują w literaturze i sztuce różne środki ekspresji i chwyty językowo-stylistyczne, m.in.: karykatura, parodia, trawestacja, dowcip; bogatym ich zespołem operuje zwłaszcza komedia.

Odmiany (rodzaje) komizmu:

Sytuacyjny – polega na bawieniu widza spiętrzeniem niefortunnych i niezwykłych wypadków, wymuszających na bohaterze zachowanie śmieszne i komiczne.
Postaci (inaczej charakterologiczny) – polega on na umiejętnym dobieraniu typów bohaterów w taki sposób, aby uwypukleniu uległy pewne cechy charakteru, jak na przykład głupota czy też chciwość. Widza bawi już sama kreacja bohatera bądź też przygody związane z charakterem danej osoby.
Słowny (inaczej komizm językowy) – na widza oddziałuje przede wszystkim żart, dowcip, jaki pada ze sceny. Są to często zabawne dialogi bohaterów czy też żartobliwe powiedzonka.