Książka blokowa

Książka blokowa (lub książka ksylograficzna z greckiego ksylon + grapho, drewno + piszę) – forma książki, która powstaje w wyniku odbijania jednostronnie stron (tekstu oraz rysunków) z klocków drzeworytowych.

Historia powstania książki

W Europie książka blokowa pojawiła się w XV wieku. Była to pośrednia forma pomiędzy rękopisem a książką drukowaną ruchomymi czcionkami. Dzieli się ją na kilka grup w zależności od stosunku obrazu do tekstu:

• obraz bez tekstu (były to głównie wizerunki świętych, karty do gier czy tarcze herbowe oraz mapy. Tekst dopisywany był ręcznie, a w późniejszym okresie odbijano go z czcionek w prasach drukarskich);
• obraz i tekst znajdował się na jednej płytce (tekst służył do objaśnienia treści rysunku);
• obraz i tekst był tworzony na oddzielnych płytkach i odbijany na osobnych kartach;
• tekst pozbawiony rysunku (głównie podręczniki szkolne, gramatyki języka łacińskiego tzw. donaty).

Treść książek blokowych dotykała najczęściej tematyki religijnej i miała charakter moralizatorski, kaznodziejski, rzadziej poświęcone były obyczajom ludowym lub służyły rozrywce. Większość tego typu druków nie była opatrzona ani datą, ani nazwiskiem. Szacuje się, iż pierwsze europejskie książki blokowe powstały w latach 1420–1430 w Holandii, a następnie powstawały w południowych Niemczech, w Norymbergi, Ulm, Augsburgu i w Szwabii. Szczyt ich rozwoju przypada na lata 1455–1460. Ostatnie tego typu druki datuje się na początek lat XVI wieku. Według niemieckiego XIX-wiecznego uczonego, Wilhelma Ludwika Schreibera, z okresu od lat 30. XV wieku do pierwszych lat XVI wieku zachowały się 33 dzieła w 100 wydaniach, przy czym najwcześniejsze mają niektóre fragmenty zapisane ręcznie.

Wydania książki blokowej

Do tytułów wytworzonych w ten sposób należały, m.in.:

• Apokalipsa św. Jana pod tytułem Historia sancti Johannis Evangelistae eiusque visiones apocalypticae – najwcześniejsze dzieło powstałe w latach 1420–1430 w Holandii.
• Biblia pauperum – przedstawiające sceny ze Starego i Nowego Testamentu;
• Ars moriendi – sztuka umierania, dzieło pochodzące z 1450 roku w Holandii;
• Ars memorandi – dzieło przeznaczone dla kleryków i duchownych;
• Speculum humanae salvationis – zwierciadło ludzkiego zbawienia;
• Oracula Sibyllina
• Liber regum – dzieło o życiu proroka Dawida;
• Hyrologium deviotonis – modlitewnik;
• Das buch von dem Endchrist – utwory na temat Antychrysta;
• Defensorium inviolatae virginitatias
• Salve Regina;
• Canticum Canticorum;
• Donatus minor – podręcznik do nauki języka łacińskiego z 1475 roku;
• Mirabilia Romae – przewodnik dla pielgrzymów do Rzymu;
• Canticum conticorum;
• Dance of Death;
• Abecadło.

Książki blokowe w zbiorach bibliotecznych

Münchner Digitalisierungszentrum

• Abecedarium, [Süddeutschland (Ulm)?], [ca. 1470?] (Xylogr. 39 t)
• Ars et modus contemplativae vitae, Norymberga, 2 egz z 1473
• Ars memorandi per figuras evangelistarum, Północne Niemcy (Norymberga lub Schwabia), 3 egz. z ok. 1470/75
• Ars memorandi per figuras evangelistarum, Północne Niemcy, 5 egz. z lat po 1470
• Ars moriendi, Ulm, 2 egz. z ok. 1468/69
• Ars moriendi, Nadrenia (Dolny Ren, Kolonia, Moguncja), [ok. 1470] (Memmingen, Stadtbibliothek)
• Ars moriendi, Nadrenia (Dolny Ren, Kolonia, Moguncja), [ok. 1470]
• Ars moriendi, Nadrenia (Dolny Ren, Strasburg, Basel), [ok. 1480/85?]
• Ars moriendi (południowe Niemcy), 3 egz. z lat ok. 1475
• Ars moriendi (południowe Niemcy), 2 egz. z lat ok. 1480/85
• Biblia pauperum, Niemcy, [ok. 1469]
• Biblia pauperum, Niemcy,
• Biblia pauperum, Nördlingen, 4 egz. z 1470,
• Biblia pauperum, Norymberga, 3 egz z 1472,
• Biblia pauperum, Holandia (z lat ok. 1460/65, ok. 1465, 2 egz. z lat ok. 1460/63)
• Canticum canticorum, Niemcy 3 egz. z lat ok. 1469/70
• Canticum canticorum, Holandia, 3 egz z lat ok. 1465
• Der Antichrist und die fünfzehn Zeichen vor dem Jüngsten Gericht, Norymberga, 2 egz z lat 1472
• Der Antichrist und die fünfzehn Zeichen vor dem Jüngsten Gericht, Norymberga, [ok. 1450 (ale nie po 1467)]
• Der Antichrist und die fünfzehn Zeichen vor dem Jüngsten Gericht, południowe Niemcy, 4 egz. z lat ok. 1465, ale przed 1470
• Die sieben Planeten, Bazylea, [ok. 1465/70]
• Die sieben Planeten, Szwabia, [ok. 1465]
• Donatus, Aelius: Ars minor, Ulm, [ok. 1476/77]
• Donatus, Aelius: Ars minor, Bazylea, [ok. 1486]
• Donatus, Aelius: Ars minor, Mittelrhein, [przed 1475]
• Donatus, Aelius: Ars minor, [ok. 1485/90]
• Franciscus [de Retza]: Defensorium inviolatae virginitatis Mariae, Nördlingen, 3 egz. z 1470
• Hartlieb, Johannes: Chiromantie, Augsburg, 3 egz. z ok. 1485/95
• Apokalypse Johannis, Niemcy, [ok. 1468/70]
• Apokalypse Johannis, Holandia, 2 egz z ok. 1465/70
• Apokalypse Johannis, Apokalypse Holandia, [ok. 1465/70]
• Apokalypse Johannis, Apokalypse Niemcy, 2 egz. z ok. 1468/70
• Apokalypse Johannis, Apokalypse Holandia, [ok. 1465/70]
• Jtem in dem puechlein stet geschrieben wie Rome gepauet ward, Rzym, [ok. 1475]
• Meinradslegende, [ok. 1466?]
• Regiomontanus, Johannes: Kalendarz, Norymberga, 3 egz z ok. 1474/76
• Speculum humanae salvationis, Holandia, [2 połowa XV wieku]
• Speculum humanae salvationis, Holandia, 2 egz. z ok. 1468/79
• Symbolum apostolicum, północne Niemcy, [przed 1470]
• Symbolum apostolicum, północne Niemcy, [po 1470?]
• Totentanz, [południowe Niemcy], [ok. 1465/70?]

Zobacz też

Zobacz multimedia związane z tematem: Książka blokowa

• Książka broszurowa
• Drzeworyt

Przypisy

Bibliografia

• BarbaraB. Bieńkowska BarbaraB., ElżbietaE. Maruszak ElżbietaE., Książka na przestrzeni dziejów, Warszawa: wyd. Centrum Edukacji Bibliotekarskiej, Informacyjnej i Dokumentacyjnej im. Heleny Radlińskiej, 2005, ISBN 83-88581-21-X, OCLC 69448988 .
• Helena Szwejkowska, Książka drukowana XV – XVIII wieku, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Wrocław 1975.
• Bronisław Kocowski, Drzeworytowe książki średniowieczne, wyd. Ossolineum, Wrocław 1974.