Leluja

Leluja – typ wycinanki papierowej o jednoosiowej symetrycznej budowie w formie drzewka z podstawą charakterystyczny dla Kurpiów z Puszczy Zielonej.

Historia

Jest prawdopodobnie najstarszą na Kurpiach Zielonych formą wycinanki kolorowej z papieru glansowanego.

Osobny artykuł: Wycinanka kurpiowska.

Najstarsze wzory to leluja z trzema gałązkami wystającymi z wazonu zdobionego naklejanymi kawałkami papieru. Z czasem zaczęły się pojawiać leluje nawiązujące do roślin doniczkowych, a później formy rozbudowane i zróżnicowane. W okolicach Kolna cięto leluje przeważnie parami, ze strzępiastych wzorami na krawędziach. Do takiej formy nawiązują twórczynie leluj z okolic Łysych.

Charakterystyka

Leluja ma kompozycję pionową, dwuczłonkową i jest wycięta z jednego kawałka kolorowego papieru. Jej górna część może mieć różny kształt: zaokrąglony u góry i przecięty prosto u dołu w formie łuku gotyckiego, jak też w formie koła, prostokąta lub owalu. Wypełnienie jest najczęściej ażurowe. Dolna część, tzw. podstawa, ma zazwyczaj niewielką ilość ażurów, górna, zwana koroną, jest bardziej ażurowa i o bogatej ornamentyce. Wycinanka jest na górze zwieńczona elementem podkreślającym oś symetrii.

Leluja występuje w wielu wariantach. Twórczynie nadają jej indywidualną formę, samodzielnie komponując ornamentykę.

Upowszechniły się dwie odmiany leluj:

myszyniecka – grubo cięta, z przewagą wzorów geometrycznych oraz siatką o romboidalnych i trójkątnych oczkach,
kadzidlańska – drobno cięta, z przewagą ornamentów roślinnych, zoomorficznych i antropomorficznych.

Jedną z form lelui jest tzw. hostyja zainspirowana monstrancją używaną w kościelnej liturgii. Pojawiają się w niej motywy religijne: świece, krzyż, serce gorejące czy anioły.

Galeria

Leluja z Kadzidła (1930–1933)
Leluja myszyniecka wykonana przez Stefanię Samsel
Leluja hostyja wykonana przez Rozalię Jeziorkowską
Leluja Anny Kordeckiej na pocztówce
Leluja Piotra Puławskiego z Kadzidła na pocztówce
Stanisława Bakuła prezentująca swoje wycinanki, m.in. leluje
Czesława Kaczyńska z Dylewa z lelują własnego autorstwa
Wycinankarka podczas cięcia lelui
Leluja jako ozdoba latarni w Myszyńcu
Leluje i gwiazdy zdobiące święty kąt w chacie kurpiowskiej

Przypisy

↑ Leluja, [w:] MałgorzataM. Jendryczko MałgorzataM., EleonoraE. Bergman EleonoraE., Sztuka świata, t. 18. Słownik terminów L–Ż, Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, s. 19, ISBN 978-83-213-4727-1, OCLC 857956061 [dostęp 2021-03-21] .
1 2 HalinaH. Olędzka HalinaH., Z badań nad kurpiowską wycinanką ludową, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1964, s. 166–167, ISSN 1230-6142 .
1 2 Robert AndrzejR.A. Dul Robert AndrzejR.A., MariaM. Samsel MariaM. (red.), Wycinanka kurpiowska z Puszczy Zielonej: katalog wystawy = The Kurpie paper-cutting from the Green Forest: exhibition catalogue, Ostrołęka: Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce, 2020, ISBN 978-83-953620-5-7, OCLC 1242372512 [dostęp 2025-09-24] .
↑ JózefJ. Grabowski JózefJ., Wycinanka ludowa, Warszawa: Wydawnictwo Sztuka, 1955, s. 63 .
1 2 3 AlicjaA. Mironiuk-Nikolska AlicjaA., Polska sztuka ludowa, Warszawa: Sport i Turystyka--Muza SA, 2010, s. 193–194, ISBN 978-83-7495-847-9, OCLC 690209554 [dostęp 2020-05-18] .

[1] Leluja, [w:] MałgorzataM. Jendryczko MałgorzataM., EleonoraE. Bergman EleonoraE., Sztuka świata, t. 18. Słownik terminów L–Ż, Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, s. 19, ISBN 978-83-213-4727-1, OCLC 857956061 [dostęp 2021-03-21] .

[:0-2] 1 2 HalinaH. Olędzka HalinaH., Z badań nad kurpiowską wycinanką ludową, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1964, s. 166–167, ISSN 1230-6142 .

[:1-3] 1 2 Robert AndrzejR.A. Dul Robert AndrzejR.A., MariaM. Samsel MariaM. (red.), Wycinanka kurpiowska z Puszczy Zielonej: katalog wystawy = The Kurpie paper-cutting from the Green Forest: exhibition catalogue, Ostrołęka: Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce, 2020, ISBN 978-83-953620-5-7, OCLC 1242372512 [dostęp 2025-09-24] .

[4] JózefJ. Grabowski JózefJ., Wycinanka ludowa, Warszawa: Wydawnictwo Sztuka, 1955, s. 63 .

[:2-5] 1 2 3 AlicjaA. Mironiuk-Nikolska AlicjaA., Polska sztuka ludowa, Warszawa: Sport i Turystyka--Muza SA, 2010, s. 193–194, ISBN 978-83-7495-847-9, OCLC 690209554 [dostęp 2020-05-18] .