Lingwistyka potoczna

Lingwistyka potoczna (ang. folk linguistics), także pseudolingwistyka – ogół potocznych poglądów na temat języka, będących wyrazem nienaukowej refleksji nad językiem. Anglojęzyczny termin folk linguistics został wprowadzony w 1964 roku przez językoznawcę Henry’ego Hoenigswalda w prezentacji A proposal for the study of folk linguistics, odpowiedniki tego pojęcia pojawiały się również na gruncie językoznawstwa rosyjskiego (народное языкознание, narodnoje jazykoznanije) i niemieckiego (Volkslinguistik). Lingwistyka potoczna jest blisko związana z badaną już wcześniej etymologią ludową, w sposób laicki wyjaśniającą związki semantyczne w języku, i analogią ludową, korelującą zjawiska morfologiczne na podstawie semantyki.

Potoczne poglądy lingwistyczne są charakterystyczne dla ogółu społeczności językowych. W różnych zakątkach świata powszechne są przekonania, jakoby niektóre języki były starsze, piękniejsze, bardziej ekspresywne lub bardziej logiczne od innych – czy też bardziej odpowiednie do pewnych celów. Do częstych należą także spostrzeżenia na temat pogarszającego się stanu języka oraz rozróżnienie między poprawnymi i niepoprawnymi formami językowymi. Poglądy lingwistyki potocznej niekoniecznie odzwierciedlają rzeczywistość w sposób obiektywny, ale ze względu na swoje rozprzestrzenienie mogą ją kreować, gdyż mają moc wywierania wpływu na postawy społeczne.

Językoznawca Ray Jackendoff stwierdza, że stosowanie w edukacji potocznych poglądów językowych jest potencjalnie niekorzystne dla uczniów posługujących się niestandardowymi odmianami języka. Wartościowanie różnych bytów językowych jako „dobrych” lub „złych” może prowadzić do negatywnych skutków społecznych.

Termin „lingwistyka potoczna” obejmuje także ideologiczne spojrzenia na język, w tym poglądy o podłożu nacjonalistycznym. Fakty naukowe ustalone w drodze badań językoznawczych często stoją w sprzeczności z utwierdzonymi odczuciami społecznymi. W Polsce utrwalony jest mit o wyjątkowej złożoności języka polskiego na tle innych języków.

Przykłady

Ray Jackendoff przytacza następujące stwierdzenia jako przykłady przekonań typowych dla lingwistyki potocznej:

Stwierdzenie: „Dzieci staną się zdezorientowane, jeśli będą próbowały posługiwać się więcej niż jednym językiem”. Część rodziców obawia się, że dzieci mogą mieć problem z uporządkowaniem znajomości różnych języków.
- W rzeczywistości dzieci mogą z łatwością stać się wielojęzyczne, jeśli mają regularny kontakt z różnymi językami. W większości krajów polilingwizm nie jest wyjątkiem, lecz normą. Dzieci bez trudu uczą się rozróżniania języków i sytuacyjnego przełączania się między nimi.

Stwierdzenie: „Językiem jest język pisany. Twór pozbawiony postaci pisanej lub słownika nie jest językiem”.
- Gdyby przyjąć ten pogląd za słuszny, większość języków w dziejach ludzkości nie spełniałaby kryteriów bycia językiem. Jeszcze 200 lat temu znakomita większość języków świata istniała wyłącznie w formie mówionej, a umiejętność czytania i pisania była dostępna jedynie wąskiej warstwie elit społecznych. Również współcześnie stosunkowo niewielki odsetek języków dysponuje formą pisaną, a jeszcze mniejsza ich grupa przeszła instytucjonalną standaryzację. W ujęciu lingwistyki językiem jest każde narzędzie komunikacji właściwe dla pewnej grupy ludzi, wyposażone w usystematyzowany repertuar dźwięków, wyrazów i struktur zdaniowych.

Stwierdzenia: „Język jest w fazie degradacji, należy go chronić”, „Język osiągnął niegdyś szczyt swojego rozwoju i od tamtej pory nieustannie się pogarsza”. Puryści językowi twierdzą, że zmiany językowe (w tym neologizmy leksykalne, innowacje gramatyczne i nowe warianty wymowy) są zjawiskiem szkodliwym.
- W rzeczywistości zmienność jest immanentną cechą wszystkich języków żywych, a procesy ewolucji językowej nie są zjawiskiem wyłącznie współczesnym. Zmiany zachodzą zarówno w zróżnicowanych dialektach (odmianach niestandardowych), jak i w standardach literackich. Nie istnieje obiektywna podstawa dla wyróżnienia lepszych lub gorszych etapów rozwoju języka. Przekonanie, jakoby współcześnie języki ulegały degradacji może wypływać z faktu, że wariantywna i zmienna natura języka stała się bardziej widoczna dla przeciętnego użytkownika języka; przyczynił się do tego rozwój telewizji i innych środków masowego przekazu. Jednocześnie globalizacja i dostęp do edukacji sprzyjają rozbudowie osobistego repertuaru językowego o języki międzynarodowe oraz ekspansji prestiżowych, „poprawnych” odmian języka.

Stwierdzenia: „Słownik określa poprawną postać języka”, „Słownik nie powinien zawierać slangu, niepoprawnych form typu «snuck» i błędnych wariantów wymowy typu «nucular»”.
- Zawartość słownika nie jest uzależniona od dyktatów wyższego autorytetu. Słownik stanowi próbę rejestracji realnej praktyki językowej. Dobrze sporządzony słownik bierze pod uwagę konwenanse społeczne i przyjęte normy językowe, oznaczając różne formy jako dialektalne, slangowe, swobodne lub formalne. Mylne jest przekonanie, że język istnieje poza wyobrażeniem jego użytkowników.

Zobacz też

Przypisy

↑ Lustański 2021 ↓, s. 290.
↑ Jurij NikołajewiczJ.N. Szczerbakow Jurij NikołajewiczJ.N., Czto takoje fołk-lingwistika? [online] [zarchiwizowane z adresu 2019-03-02] (ros.).
1 2 3 Čmejrková 1992 ↓, s. 57.
↑ Hoenigswald 1966 ↓.
1 2 3 Robert LawrenceR.L. Trask Robert LawrenceR.L., Language and Linguistics: The Key Concepts, wyd. 2, Abingdon–New York: Routledge, 2007, s. 91–92, DOI: 10.4324/9780203961131, ISBN 978-0-415-41359-6, ISBN 978-0-203-96113-1, OCLC 75087994 (ang.).
↑ KevinK. Absillis KevinK., JürgenJ. Jaspers JürgenJ., Beware of the Weeds: Understanding Flemish Linguistic Purism as a Utopian Discourse, „International Journal of the Sociology of Language”, 2016 (242), 2016, s. 1–24, DOI: 10.1515/ijsl-2016-0031, ISSN 0165-2516 (ang.), patrz s. 4.
1 2 DickD. Smakman DickD., Discovering Sociolinguistics: From Theory to Practice, London: Macmillan International Higher Education, 2018, s. 96–97, ISBN 978-1-137-51907-8, ISBN 978-1-137-51908-5, OCLC 1332207902 (ang.).
1 2 Jackendoff 2003 ↓.
↑ BernhardB. Gröschel BernhardB., Das Serbokroatische zwischen Linguistik und Politik: mit einer Bibliographie zum postjugoslavischen Sprachenstreit, München: Lincom Europa, 2009 (Lincom Studies in Slavic Linguistics 34), s. 147, 312–329, ISBN 978-3-929075-79-3, LCCN 2009473660, OCLC 428012015, OL: 15295665W (niem.).
↑ Kordić 2010 ↓, s. 116–119.
↑ LauraL. Greenfield LauraL., The “Standard English” Fairy Tale: A Rhetorical Analysis of Racist Pedagogies and Commonplace Assumptions about Language Diversity, [w:] LauraL. Greenfield, KarenK. Rowan (red.), Writing Centers and the New Racism: A Call for Sustainable Dialogue and Change, Logan: Utah State University Press, 2011, s. 33–60, DOI: 10.2307/j.ctt4cgk6s.6, ISBN 978-0-87421-862-6, OCLC 759521008, JSTOR: 10.2307/j.ctt4cgk6s.6 (ang.), patrz s. 33–35.
↑ NigelN. Gotteri NigelN., Language myths and the alleged threat to Polish, [w:] ElżbietaE. Jeleń i inni red., Language Dynamics and Linguistic Identity in the Context of European Integration, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2002, ISBN 83-7188-599-7 (ang.).
1 2 3 4 5 6 Jackendoff 2003 ↓, s. 4.
↑ Hudson 1981 ↓, s. 336–337.
↑ PaulineP. Christie PaulineP., Language in Jamaica, Kingston: Arawak Publications, 2003, s. 25, ISBN 978-976-8189-31-8, OCLC 53173879 (ang.).
↑ MaciejM. Rataj MaciejM., Mity na temat języka a kształcenie nauczycieli języka angielskiego [online] .
↑ Jackendoff 2003 ↓, s. 3–4.
↑ JohnJ. Lyons JohnJ., Introduction to Theoretical Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 1968, s. 42–44, DOI: 10.1017/CBO9781139165570, ISBN 978-0-521-09510-5, ISBN 978-0-521-29775-2, ISBN 978-1-139-16557-0, OCLC 185301254 (ang.).
↑ VáclavV. Cvrček VáclavV., Nechte svůj jazyk na pokoji! [online], Aktuálně.cz, 17 marca 2010 [dostęp 2019-11-06] (cz.).
↑ DavidD. Crystal DavidD., Swimming with the tide in a sea of language change, „IATEFL Issues”, 149, 1999, s. 2–4 (ang.).
↑ Christopher J.Ch.J. Hall Christopher J.Ch.J., Patrick H.P.H. Smith Patrick H.P.H., RachelR. Wicaksono RachelR., Mapping Applied Linguistics: A Guide for Students and Practitioners, wyd. 2, Abingdon–New York: Routledge, 2017, s. 14, DOI: 10.4324/9781315226286, ISBN 978-1-138-95707-7, ISBN 978-1-315-22628-6, ISBN 978-1-351-84967-8, OCLC 960905751 (ang.).

Bibliografia

SvětlaS. Čmejrková SvětlaS., Jazykové vědomí a jazyková kultura (zamyšlení nad tzv. lidovým jazykozpytem), „Slovo a slovesnost”, 53 (1), 1992, s. 56–64 (cz.).
Henry M.H.M. Hoenigswald Henry M.H.M., A proposal for the study of folk linguistics, [w:] WilliamW. Bright (red.), Sociolinguistics: Proceedings of the UCLA Sociolinguistic Conference, 1964, The Hague–Paris: Mouton & Co., 1966 (Janua Linguarum. Series Maior 20), s. 16–26, DOI: 10.1515/9783110856507-004, ISBN 978-90-279-3266-2, ISBN 978-3-11-085650-7, OCLC 2164408 (ang.).
RichardR. Hudson RichardR., Some issues on which linguists can agree, „Journal of Linguistics”, 17 (2), 1981, s. 333–343, DOI: 10.1017/S0022226700007052, ISSN 0022-2267, JSTOR: 4175597 (ang.).
RayR. Jackendoff RayR., The Structure of Language: Why It Matters to Education [online], referat na konferencji „Learning and the Brain”, Cambridge, 5–8 listopada, 2003 (ang.).
SnježanaS. Kordić SnježanaS., Jezik i nacionalizam, Zagreb: Durieux, 2010 (Rotulus Universitas), s. 57–68, DOI: 10.2139/ssrn.3467646, ISBN 978-953-188-311-5, LCCN 2011520778, OCLC 729837512, OL: 15270636W (serb.-chorw.).
JoannaJ. Lustański JoannaJ., Wymiary potocznej świadomości językowej i relacje między nimi, „Socjolingwistyka”, 35, 2021, s. 283–302, DOI: 10.17651/SOCJOLING.35.16, ISSN 2545-0468 .
PeterP. Trudgill PeterP., LaurieL. Bauer LaurieL. (red.), Language Myths, London: Penguin UK, 1998, ISBN 978-0-14-026023-6, ISBN 978-0-14-193910-0, OCLC 655147044 (ang.).

Linki zewnętrzne

Viktor Krupa, Slavomír Ondrejovič, Jazykové mýty a ich poslanie, „Človek a spoločnosť”, 1/2004 [dostęp 2019-12-07] [zarchiwizowane z adresu 2016-01-10] (słow.).
Maciej Rataj, Mity na temat języka a kształcenie nauczycieli języka angielskiego [online] (pol.).

[CITEREFLustański2021290-1] Lustański 2021 ↓, s. 290.

[Szczerbakow-2] Jurij NikołajewiczJ.N. Szczerbakow Jurij NikołajewiczJ.N., Czto takoje fołk-lingwistika? [online] [zarchiwizowane z adresu 2019-03-02] (ros.).

[CITEREFČmejrková199257-3] 1 2 3 Čmejrková 1992 ↓, s. 57.

[CITEREFHoenigswald1966-4] Hoenigswald 1966 ↓.

[rlt-5] 1 2 3 Robert LawrenceR.L. Trask Robert LawrenceR.L., Language and Linguistics: The Key Concepts, wyd. 2, Abingdon–New York: Routledge, 2007, s. 91–92, DOI: 10.4324/9780203961131, ISBN 978-0-415-41359-6, ISBN 978-0-203-96113-1, OCLC 75087994 (ang.).

[beware-6] KevinK. Absillis KevinK., JürgenJ. Jaspers JürgenJ., Beware of the Weeds: Understanding Flemish Linguistic Purism as a Utopian Discourse, „International Journal of the Sociology of Language”, 2016 (242), 2016, s. 1–24, DOI: 10.1515/ijsl-2016-0031, ISSN 0165-2516 (ang.), patrz s. 4.

[mcdm-7] 1 2 DickD. Smakman DickD., Discovering Sociolinguistics: From Theory to Practice, London: Macmillan International Higher Education, 2018, s. 96–97, ISBN 978-1-137-51907-8, ISBN 978-1-137-51908-5, OCLC 1332207902 (ang.).

[CITEREFJackendoff2003-8] 1 2 Jackendoff 2003 ↓.

[BerGr-9] BernhardB. Gröschel BernhardB., Das Serbokroatische zwischen Linguistik und Politik: mit einer Bibliographie zum postjugoslavischen Sprachenstreit, München: Lincom Europa, 2009 (Lincom Studies in Slavic Linguistics 34), s. 147, 312–329, ISBN 978-3-929075-79-3, LCCN 2009473660, OCLC 428012015, OL: 15295665W (niem.).

[CITEREFKordić2010116–119-10] Kordić 2010 ↓, s. 116–119.

[Greenfield-11] LauraL. Greenfield LauraL., The “Standard English” Fairy Tale: A Rhetorical Analysis of Racist Pedagogies and Commonplace Assumptions about Language Diversity, [w:] LauraL. Greenfield, KarenK. Rowan (red.), Writing Centers and the New Racism: A Call for Sustainable Dialogue and Change, Logan: Utah State University Press, 2011, s. 33–60, DOI: 10.2307/j.ctt4cgk6s.6, ISBN 978-0-87421-862-6, OCLC 759521008, JSTOR: 10.2307/j.ctt4cgk6s.6 (ang.), patrz s. 33–35.

[gotteri-12] NigelN. Gotteri NigelN., Language myths and the alleged threat to Polish, [w:] ElżbietaE. Jeleń i inni red., Language Dynamics and Linguistic Identity in the Context of European Integration, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2002, ISBN 83-7188-599-7 (ang.).

[CITEREFJackendoff20034-13] 1 2 3 4 5 6 Jackendoff 2003 ↓, s. 4.

[CITEREFHudson1981336–337-14] Hudson 1981 ↓, s. 336–337.

[Christie2003-15] PaulineP. Christie PaulineP., Language in Jamaica, Kingston: Arawak Publications, 2003, s. 25, ISBN 978-976-8189-31-8, OCLC 53173879 (ang.).

[Mity-16] MaciejM. Rataj MaciejM., Mity na temat języka a kształcenie nauczycieli języka angielskiego [online] .

[CITEREFJackendoff20033–4-17] Jackendoff 2003 ↓, s. 3–4.

[Lyons1968-18] JohnJ. Lyons JohnJ., Introduction to Theoretical Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 1968, s. 42–44, DOI: 10.1017/CBO9781139165570, ISBN 978-0-521-09510-5, ISBN 978-0-521-29775-2, ISBN 978-1-139-16557-0, OCLC 185301254 (ang.).

[vc-19] VáclavV. Cvrček VáclavV., Nechte svůj jazyk na pokoji! [online], Aktuálně.cz, 17 marca 2010 [dostęp 2019-11-06] (cz.).

[crystal-20] DavidD. Crystal DavidD., Swimming with the tide in a sea of language change, „IATEFL Issues”, 149, 1999, s. 2–4 (ang.).

[Mapping2017-21] Christopher J.Ch.J. Hall Christopher J.Ch.J., Patrick H.P.H. Smith Patrick H.P.H., RachelR. Wicaksono RachelR., Mapping Applied Linguistics: A Guide for Students and Practitioners, wyd. 2, Abingdon–New York: Routledge, 2017, s. 14, DOI: 10.4324/9781315226286, ISBN 978-1-138-95707-7, ISBN 978-1-315-22628-6, ISBN 978-1-351-84967-8, OCLC 960905751 (ang.).