Listera

Listera
	; Listera jajowata ≡ gnieźnik jajowaty
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	szparagowce
Rodzina	storczykowate
Podrodzina	epidendronowe
Rodzaj	listera
	Nazwa systematyczna
	Listera R. Brown; Hortus Kew. ed. 2. 5: 201. Nov 1813
	Typ nomenklatoryczny
	Listera ovata (L.) Br.)
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Listera (Listera R. Br.) – rodzaj roślin wyróżniany w tradycyjnych ujęciach w rodzinie storczykowatych (Orchidaceae). Analizy filogenetyczne wykazały, że w jego obrębie zagnieżdżone są rodzaje gnieźnik (Neottia s.s.) i Holopogon tworząc grad ewolucyjny, dlatego cała ta grupa klasyfikowana jest w XXI wieku jako rodzaj Neottia. Listera wyróżniana jest w jego obrębie jako podrodzaj. Należy tu 25 gatunków występujących głównie w Azji i Ameryce Północnej, tylko dwa rosną w Europie i oba spotykane są w Polsce.

Morfologia

Z wydłużonego kłącza wyrastają prosto wzniesione pędy z dwoma liśćmi, między którymi międzywęźle jest tak skrócone, że wyglądają na naprzeciwległe. Kwiatostan liczy od kilku do wielu małych, niepozornych kwiatów. Są one skręcone o 180° i zwykle otwarte. Warżka nie posiada ostrogi, jest wyraźnie dłuższa od pozostałych listków okwiatu i na końcu rozcięta.

Systematyka

Synonimy taksonomiczne

Bifolium Petiver ex Nieuwland, Pollinirhiza Dulac

Pozycja systematyczna

Zaliczane tu gatunki (niezależnie od klasyfikacji do rodzaju) należą do plemienia Neottieae w obrębie podrodziny epidendronowych (Epidendroideae) z rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Storczykowate są kladem bazalnym w rzędzie szparagowców Asparagales w obrębie jednoliściennych.

Rozróżniane ze względu na zdolność do fotosyntezy, zielone storczyki z rodzaju Listera i myko-heterotroficzne storczyki z rodzaju Neottia okazały się być bezpośrednio spokrewnione. Storczyki z rodzaju Neottia zagnieżdżone są w gradzie ewolucyjnym tworzonym przez przedstawicieli rodzaju Listera i ich wyodrębnianie czyni z rodzaju Listera takson parafiletyczny. W kladzie z Neottia s.s zagnieżdżone są dodatkowo storczyki z tradycyjnie wyróżnianego rodzaju Holopogon Kom. & Nevski. W tej sytuacji rodzaje te połączono w jeden, pod najstarszą nazwą, czyli Neottia. W kolejnych badaniach filogenetycznych potwierdzono wielokrotnie monofiletyczność tak ujmowanego rodzaju. W efekcie też współczesne bazy taksonomiczne włączają tradycyjnie wyróżniane w XX wieku gatunki z rodzaju Listera do rodzaju Neottia.

Ze względu na utrwalone rozdzielanie tych rodzajów w piśmiennictwie w XX wieku, wciąż publikowane są ujęcia wyróżniające rodzaj Listera i tak też uczyniono w krajowej liście flory polskiej z 2020 roku.

Gatunki flory Polski

Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej, druga – obowiązująca według piśmiennictwa aktualizowanego taksonomicznie

listera jajowata Listera ovata (L.) R. Br. ≡ gnieźnik jajowaty Neottia ovata (L.) Bluff & Fingerh., Comp. Fl. German., ed. 2, 2: 435, 1838
listera sercowata Listera cordata (L.) R. Br. ≡ gnieźnik sercowaty Neottia cordata (L.) Rich., De Orchid. Eur.: 37, 1817

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-08-03] (ang.).
1 2 3 Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-05].
1 2 3 4 5 Dariusz L. Szlachetko, Michał Skakuj: Storczyki Polski. Poznań: Wydawnictwo Sorus, 1996. ISBN 83-85599-97-5.
1 2 Florida Museum of Natural History: Orchid Tree: a phylogeny of epiphytes (mostly) on the tree of life. [dostęp 2010-08-02]. (ang.).
↑ TingT. Zhou TingT., Xiao-HuaX.H. Jin Xiao-HuaX.H., Molecular systematics and the evolution of mycoheterotrophy of tribe Neottieae (Orchidaceae, Epidendroideae), „PhytoKeys” (94), 2018, s. 39–49, DOI: 10.3897/phytokeys.94.21346, PMID: 29416419, PMCID: PMC5799734 [dostęp 2022-10-14] .
↑ Zhi-XinZ.X. Zhu Zhi-XinZ.X. i inni, Complete plastome sequences of two Neottia species and comparative analysis with other Neottieae species (Orchidaceae), „Folia Geobotanica”, 54 (3-4), 2019, s. 257–266, DOI: 10.1007/s12224-019-09356-1 [dostęp 2022-10-14] (ang.).
1 2 3 Neottia Guett.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-10-14].
1 2 3 World Checklist of Selected Plant Families. Kew Gardens. [dostęp 2010-08-05]. (ang.).
1 2 3 ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 110, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-08-03] (ang.).

[A-3] 1 2 3 Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-05].

[szlach-4] 1 2 3 4 5 Dariusz L. Szlachetko, Michał Skakuj: Storczyki Polski. Poznań: Wydawnictwo Sorus, 1996. ISBN 83-85599-97-5.

[tree-5] 1 2 Florida Museum of Natural History: Orchid Tree: a phylogeny of epiphytes (mostly) on the tree of life. [dostęp 2010-08-02]. (ang.).

[6] TingT. Zhou TingT., Xiao-HuaX.H. Jin Xiao-HuaX.H., Molecular systematics and the evolution of mycoheterotrophy of tribe Neottieae (Orchidaceae, Epidendroideae), „PhytoKeys” (94), 2018, s. 39–49, DOI: 10.3897/phytokeys.94.21346, PMID: 29416419, PMCID: PMC5799734 [dostęp 2022-10-14] .

[7] Zhi-XinZ.X. Zhu Zhi-XinZ.X. i inni, Complete plastome sequences of two Neottia species and comparative analysis with other Neottieae species (Orchidaceae), „Folia Geobotanica”, 54 (3-4), 2019, s. 257–266, DOI: 10.1007/s12224-019-09356-1 [dostęp 2022-10-14] (ang.).

[powo-8] 1 2 3 Neottia Guett.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-10-14].

[kew-9] 1 2 3 World Checklist of Selected Plant Families. Kew Gardens. [dostęp 2010-08-05]. (ang.).

[checklist-10] 1 2 3 ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ., HalinaH. Piękoś-Mirkowa HalinaH., AdamA. Zając AdamA., MariaM. Zając MariaM., Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 110, ISBN 978-83-62975-45-7 .