Makrozamia (Macrozamia Miq.) – rodzaj roślin z rodziny zamiowatych (Zamiaceae) z klasy sagowcowych. Obejmuje 40–41 gatunków. Wszystkie rosną w Australii, w większości w jej wschodniej części. Zasiedlają najczęściej lasy z eukaliptusami, ale spotykane są w bardzo szerokim spektrum siedlisk – od obrzeży wilgotnych lasów równikowych po pustynie, od poziomu morza po wysokie góry (do 1500 m n.p.m.). Kwiaty zapylane są przez ryjkowce. Rośliny te rosną wolno, osiągają 1 m zwykle po ok. 100 latach, najstarsze okazy osiągają wiek ok. 2 tys. lat.
Rośliny te były zwalczane dla ochrony zwierząt domowych przed otruciem. Wiele gatunków ma bardzo małe zasięgi i populacje oraz zniszczone siedliska, głównie przez rozwój rolnictwa. Współcześnie wszystkie uznawane są za zagrożone i podejmowane są działania na rzecz ich zachowania. Wykorzystywane są przez Aborygenów jako źródło pożywienia – spożywane są nasiona po odpowiedniej obróbce, przy czym ślady archeologiczne wskazują na to, że umiejętność wypłukiwania z nich toksyn znana była już co najmniej 4 tys. lat temu, poza tym z pni M. spiralis pozyskiwana jest skrobia. Makrozamie uprawiane są także jako rośliny ozdobne. Wszystkie gatunki ujęte są w załączniku do Konwencji CITES, co ograniczyć ma ich pozyskiwanie z natury i wymusić obrót handlowy tylko roślinami pochodzącymi z upraw.
Morfologia
Rozwijające się makrostrobile u Macrozamia riedlii
Pokrój
Rośliny przypominające palmy – z pojedynczym zwykle pniem zwieńczonym pióropuszem pierzastych liści. Pień jest u części gatunków skrócony, w dużym stopniu podziemny i okryty trwałymi nasadami liści, a u części nadziemny, choć często pokładający się i podnoszący w końcowej części, osiągający maksymalnie do 9 m wysokości w przypadku M. moorei i 6,5 m u M. dyeri. Pień zwykle jest pękaty, u wielu gatunków osiąga ponad 0,5 m średnicy, u M. dyeri do 1 m. Wszystkie młode części tych roślin są gęsto owłosione, z wiekiem łysieją.
Zróżnicowane na liście łuskowate i asymilacyjne. Liście asymilacyjne wyrastają skrętolegle na szczycie pędu, tworząc na jego szczycie pióropusz. Są pierzasto, pojedynczo złożone, rzadko listki są dichotomicznie rozwidlone. Liści jest od kilku do wielu, przynajmniej u starszych roślin listki zwykle są bardzo liczne. Liście są okazałe w sekcji Macrozamia – osiągają do 3 m długości, ich listki są płasko rozpostarte lub ułożone w kształcie litery V. W sekcji Parazamia liście są krótsze, często skręcone i wzniesione ku górze. Blaszki listków są płaskie lub kanalikowato wgłębione, osiągają od 3 do 20 mm szerokości. Liście są u różnych gatunków rozmaicie zabarwione – od jasnozielonych po ciemnozielone i sinoszare. Liście roślin młodych zwykle mają dłuższe ogonki od roślin starszych, częściej też ich listki bywają ząbkowane na brzegu.
Organy zarodnionośne
Rośliny dwupienne. Organy męskie i żeńskie skupione w szyszkowate strobile wyrastające na szypułach w kątach liści.
Mikrospory powstają w mikrosporangiach mających kształt kulisty i powstających w dużej liczbie na dolnej stronie mikrosporofili. Te łuskowate męskie liście zarodnionośne zebrane są w szyszkowaty mikrostrobil. Mikrostrobile mają kształt walcowaty, starsze często przewisają na szczycie, mają kolor zielony lub szarozielony. Są drobne i nieliczne w sekcji Parazamia, okazałe i liczne w sekcji Macrozamia (do 100 u M. moorei). Mikrosporofile zakończone są ostrym kolcem zagiętym w dół, większym w sekcji Macrozamia, mniejszym u Parazamia, zwłaszcza w dolnej części strobili. Dojrzałe mikrostrobile wabią owady przenoszące pyłek (mikrospory) zapachem i podwyższoną temperaturą, przy czym jej dalszy wzrost zmusza w końcu owady do przenoszenia się na strobile żeńskie.
Zalążki rozwijają się parami w bocznej pozycji na makrosporofilach (żeńskich liściach zarodnionośnych). Liście zarodnionośne zakończone wyprostowanym kolcem (czasem zredukowanym, zwłaszcza w sekcji Parazamia) tworzą jajowaty makrostrobil z zewnątrz koloru zielonego do szarozielonego. W sekcji Macrozamia strobili jest zwykle kilka (do 8) i są bardziej okazałe od pojedynczych strobili rozwijających się u gatunków z sekcji Parazamia.
Rodzaj jest siostrzany względem rodzajów: Lepidozamia i zgłowieńEncephalartos. Gatunki z rodzaju Lepidozamia zostały wyodrębnione w 1959 w osobny rodzaj, wcześniej klasyfikowane były w obrębie Macrozamia. Najstarsze ślady kopalne rodzaju znane są z oligocenu z Tasmanii.
Rodzaj dzielony jest na dwie sekcje: Macrozamia (gatunki o pniach nadziemnych, zwykle okazałe) i Parazamia (gatunki niskie, o pniach skróconych). Poza tym w sekcji Macrozamia listki są zwykle matowe, całobrzegie i te bliższe nasady zredukowane do cierni, a u Parazamia listki są zwykle błyszczące, ząbkowane i nasadowe nie są zredukowane do cierni.
↑Michael A.M.A.RuggieroMichael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI:10.1371/journal.pone.0119248, PMID:25923521, PMCID:PMC4418965 [dostęp 2021-03-07](ang.).
12Peter F.P.F.StevensPeter F.P.F., Lignophytes, and Cycadales in particular, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-08-02](ang.).
123Macrozamia Miq..[w:] Plants of the World online [on-line].Royal Botanic Gardens, Kew.[dostęp 2021-12-02].
↑Macrozamia.[w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line].Smithsonian Institution.[dostęp 2021-12-02].
12345678Christopher J. Earle:Macrozamia.[w:] The Gymnosperm Database [on-line].[dostęp 2021-12-02].
1234Michael G. Simpson:Plant Systematics.Amsterdam, Boston, London:Elsevier,2010,s.142-143. ISBN978-0-12-374380-0.
↑K.D. Hill, M.W. Chase, D.W. Stevenson, H.G. Hills, B. Schutzman.The Families and Genera of Cycads: A Molecular Phylogenetic Analysis of Cycadophyta Based on Nuclear and Plastid DNA Sequences.„International Journal of Plant Sciences”.164,s.933–948,2003. DOI: 10.1086/378538.
12Ludmiła Karpowiczowa (red.):Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński.Warszawa:Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego,1973,s.106.
