| Malpolon monspessulanus | |||
| (Hermann, 1804) | |||
,_Nig%C3%BCella,_Zaragoza,_Espa%C3%B1a,_2017-05-24,_DD_07.jpg) | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Podtyp | |||
| Gromada | |||
| Rząd | |||
| Podrząd | |||
| Rodzina | |||
| Rodzaj | |||
| Gatunek |
malpolon | ||
| Synonimy | |||
| |||
| Podgatunki | |||
| |||
| Kategoria zagrożenia (CKGZ) | |||
 | |||
| Zasięg występowania | |||
 | |||
Malpolon (Malpolon monspessulanus) – gatunek węża z kladu Caenophidia i rodziny Psammophiidae. Zamieszkuje południowo-zachodnią Europę i północno-zachodnią Afrykę. Wąż słabo jadowity o uzębieniu typu Opistoglypha.
Rodzina Psammophiidae, do której należy malpolon, tradycyjnie zaliczana była w randze podrodziny (Psammophiinae) do rodziny połozowatych; niektóre analizy sugerują jednak, że podrodzina ta jest bliżej spokrewniona ze zdradnicowatymi niż z większością węży tradycyjnie zaliczanych do połozowatych. Lawson i in. (2005) zaliczyli nawet Psammophiinae do zdradnicowatych; natomiast Vidal i in. (2007) w swojej analizie zaliczyli tę podrodzinę do rodziny Lamprophiidae, siostrzanej do zdradnicowatych.
Jeden z największych węży europejskich (150–180 cm, nawet do 2 m). Podobną długość ma wąż Eskulapa, jest jednak smuklejszy. Charakterystyczny kształt głowy o wyraźnie skróconym pysku. Duże oczy w ciemnej obwódce. Charakterystyczne tarczki nad oczami. Źrenica okrągła. Ubarwienie od jasnoszarego, poprzez oliwkowo-brązowe do szaroczarnego. Samce zawsze jednolicie ubarwione, samice mogą mieć ciemne plamki.
Południowo-zachodnia Europa od Półwyspu Iberyjskiego przez południową Francję po północno-zachodnie Włochy (zachodnia Liguria) oraz północno-zachodnia Afryka – od Sahary Zachodniej przez Maroko po północną Algierię. W niektórych źródłach jako miejsce występowania podaje się też Tunezję (na mapce w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN zasięg zahacza o północno-zachodnią część tego kraju, ale nie jest on wymieniony w tekście). Nazwy francuska i angielska, odpowiednio couleuvre de Montpellier i Montpellier snake, sugerują wąski zasięg występowania, choć nie odpowiada to prawdzie (Montpellier na południu Francji wskazano jako miejsce typowe). Występuje zarówno na nizinach, jak i w górach (do 2160 m n.p.m.).
Za podgatunek malpolona uznawany był Malpolon insignitus (zamieszkujący m.in. Półwysep Bałkański, wyspy greckie, Turcję, Kaukaz i Afrykę północno-wschodnią), został on jednak w 2006 roku uznany za odrębny gatunek na podstawie badań genetycznych.
Obecnie wyróżnia się dwa podgatunki M. monspessulanus, które zamieszkują:
Dzienno-zmierzchowy. Bardzo płochliwy. Jedynie w sytuacji bez wyjścia syczy i może ukąsić. Z punktu widzenia człowieka uważa się go za węża warunkowo jadowitego. Zęby jadowe posiada z tyłu szczęki, więc nie każde ukąszenie oznacza wprowadzenie jadu. Na człowieka jad działa stosunkowo słabo, powoduje silny ból głowy i bolesny obrzęk w miejscu ukąszenia. Nie zagraża jednak życiu. Z uwagi na dużą płochliwość ukąszenia zdarzają się bardzo rzadko.
Jaszczurki, węże (w tym również żmije, prawdopodobnie odporny jest na ich jad), myszy, ptaki. Młode osobniki żywią się większymi owadami. Ofiary ściga z dużą szybkością. Zabija lub osłabia ofiary jadem, niekiedy także dusi. Mniejsze ofiary połyka żywcem.
Gody przypadają na kwiecień–czerwiec. Samica składa od 4 do 20 jaj (lipiec–sierpień), które umieszcza w stosach liści, w wilgotnej glebie, w zagłębieniach murów lub w norach królików. Niekiedy kilka samic może składać jaja w jednym miejscu. Młode węże wylęgają się po 2–3 miesiącach.
