Świstak

Świstak
Marmota
Blumenbach, 1779
Ilustracja
Świstak alpejski (M. marmota)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

gryzonie

Podrząd

wiewiórkokształtne

Rodzina

wiewiórkowate

Podrodzina

afrowiórki

Plemię

świstaki

Rodzaj

świstak

Typ nomenklatoryczny

Marmota alpina Blumenbach, 1779 (= Mus marmota Linnaeus, 1758)

Synonimy
Podrodzaje i gatunki

2 podrodzaje i 26 gatunków (w tym 11 wymarłych) – zobacz opis w tekście

Świstak (Marmota) – rodzaj ssaków z podrodziny afrowiórek (Xerinae) w obrębie rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae). Rodzaj Marmota powstał w Ameryce Północnej. Przypuszcza się, że gatunkiem najbardziej podobnym do formy wyjściowej jest Marmota olympus. Polskie nazwy zwyczajowe większości gatunków nawiązują do dźwięków, jakie zwierzęta te wydają nawołując się lub w chwili zagrożenia (świstak, świszcz).

Rozmieszczenie geograficzne

Przedstawiciele rodzaju Marmota zamieszkują Amerykę Północną, Europę i Azję. Znaczna część to zwierzęta typowo górskie.

Charakterystyka

Długość ciała (bez ogona) 360–750 mm, długość ogona 100–250 mm; masa ciała 1,6–11 kg. Sierść jest gruba, szorstka, w różnych odcieniach brązu i szarości. Sylwetka krępa, uszy małe, kończyny krótkie, o silnych stopach przystosowanych do kopania w ziemi.

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1779 roku niemiecki lekarz, przyrodnik, fizjolog i antroplolg Johann Friedrich Blumenbach w książce swojego autorstwa o tytule Podręcznik historii naturalnej: z miedziorytami. Blumenbach wymienił kilka gatunków – Mus lemmus Linnaeus, 1758, Mus cricetus Linnaeus, 1758, Marmota alpina Blumenbach, 1779 (= Mus marmota Linnaeus, 1758) i Mus citellus Linnaeus, 1766 – z których gatunkiem typowym jest (oryginalne oznaczenie) Marmota alpina Blumenbach, 1779 (= Mus marmota Linnaeus, 1758) (świstak alpejski).

Etymologia

  • Marmota: epitet gatunkowy Mus marmota Linnaeus, 1758; fr. marmotte ‘świstak’, od łac. Mus montis ‘mysz górska’.
  • Arctomys: gr. αρκτος arktos ‘niedźwiedź’; μυς mus, μυός muos ‘mysz’. Gatunek typowy: Schreber wymienił kilka gatunków – Arctomys bobac von Schreber, 1780 (= Mus bobak P.L.S. Müller, 1776), Mus marmota Linnaeus, 1758, Mus monax Linnaeus, 1758, Mus empetra Pallas, 1779 (= Mus monax Linnaeus, 1758) i Mus citillus Pallas, 1779 – z których gatunkiem typowym jest Mus marmota Linnaeus, 1758.
  • Lagomys: gr. λαγως lagōs ‘zając’; μυς mus, μυός muos ‘mysz’.
  • Lipura: gr. λειπω leipō ‘porzucić, zostawić’; ουρα oura ‘ogon’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Mus monax Linnaeus, 1758.
  • Stereodectes: gr. στερεος stereos ‘mocny, solidny’; δηκτης dēktēs ‘gryzący’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Stereodectes tortus Cope, 1869 (= Mus monax Linnaeus, 1758).
  • Marmotops: rodzaj Marmota Blumenbach, 1799; gr. ωψ ōps, ωπος ōpos ‘wygląd’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Mus monax Linnaeus, 1758.
  • Petromarmota: gr. πετρα petra ‘skała, klif’; rodzaj Marmota Blumenbach, 1799. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Arctomys flaviventer Audubon & Bachman, 1841.

Podział systematyczny

Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki zgrupowane w dwóch podrodzajach:

Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiary Status
IUCN
Petromarmota(inne języki)
Marmota caligata (von Eschscholtz, 1829) świstak siwy 3 podgatunki zachodnia Kanada (Jukon, Terytoria Północno-Zachodnie, Kolumbia Brytyjska i Alberta) i Stany Zjednoczone (południowa Alaska, Waszyngton, Montana i Idaho) DC: 45–60 cm
DO: 17–25 cm
MC: 3,6–9 kg
 LC 
Marmota olympus (C.H. Merriam, 1898) świstak olimpijski gatunek monotypowy endemit Stanów Zjednoczonych: góry Olympic Mountains (zachodni Waszyngton); zakres wysokości: 30–1990 m n.p.m. DC: 67–75 cm
DO: 18–24 cm
MC: 2,7–11 kg
 LC 
Marmota vancouverensis Swarth, 1911 świstak wyspowy gatunek monotypowy endemit Kanady: wyspa Vancouver; zakres wysokości: 1000–1500 m n.p.m. DC: 66–69 cm
DO: 19,3–22 cm
MC: 3–7 kg
 CR 
Marmota flaviventris (Audubon & Bachman, 1841) świstak żółtobrzuchy 10 podgatunków południowo-zachodnia Kanada (południowa Kolumbia Brytyjska, południowa Alberta i południowo-zachodni Saskatchewan) i zachodnie Stany Zjednoczone (na południe do południowej Kalifornii i północnego Nowego Meksyku); zakres wysokości: około 2000 m n.p.m. DC: 47–70 cm
DO: 13–22 cm
MC: 1,6–5,2 kg
 LC 
Marmota(inne języki)
Marmota broweri (Linnaeus, 1758) świstak alaskański 9 podgatunków południowa Kanada (na południe od granicy drzew) i Stany Zjednoczone (Alaska, na południe do północnego Idaho na zachodzie, do Arkansas i Alabamy na wschodzie) DC: 42–66 cm
DO: 10–15,5 cm
MC: 3,4–4,1 kg
 LC 
Marmota monax E.R. Hall & Gilmore, 1934 świstak amerykański gatunek monotypowy endemit Stanów Zjednoczonych: północna Alaska (Góry Brooksa od wybrzeża Morza Czukockiego do granicy między Alaską a Jukonem); być może Kanada; zakres wysokości: 1000–1200 m n.p.m. DC: 54–65 cm
DO: 13–18 cm
MC: 2,5–4 kg
 LC 
Marmota marmota (Linnaeus, 1758) świstak alpejski 2 podgatunki Alpy i Tatry Wysokie; reintrodukowany w Karpatach, introdukowany w Pirenejach, Masywie Centralnym i Apenionach; zakres wysokości: 1200–3000 m n.p.m. DC: 50–60 cm
DO: 14–16,8 cm
MC: 2,5–5 kg
 LC 
Marmota caudata (I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1844) świstak ogoniasty 3 podgatunki południowo-wschodni Kazachstan, wschodni Uzbekistan, Kirgistan, Tadżykistan, zachodnia Chińska Republika Ludowa (zachodni Sinciang), Afganistan, północny Pakistan i północne Indie (Kaszmir); zakres wysokości: 3200–4850 m n.p.m. DC: około 50 cm
DO: około 18,2 cm
MC: 3–5 kg
 LC 
Marmota menzbieri (Kashkarov, 1925) świstak tienszański 2 podgatunki zachodni Tienszan (Kazachstan, Kirgistan i Uzbekistan); zakres wysokości: 2000–3600 m n.p.m. DC: około 49 cm
DO: około 12 cm
MC: 3–4 kg
 VU 
Marmota baibacina Kastschenko, 1899 świstak szary 2 podgatunki Ałtaj i Tienszan w Rosji, zachodniej Mongolii, wschodnim Kazachstanie, Kirgistanie i zachodniej Chińskiej Republice Ludowej (Sinciang); zakres wysokości: do 4000 m n.p.m. DC: 46–65 cm
DO: 13–15,4 cm
MC: 4,2–6,5 kg
 LC 
Marmota kastschenkoi Stroganov & Yudin, 1956 gatunek monotypowy endemit Rosji: na południe od Nowosybirska, Kemerowa i Tomska w południowo-środkowej Syberii DC: 49–64 cm
DO: 12,4–20 cm
MC: 3–9 kg
 NE 
Marmota bobak (P.L.S. Müller, 1776) świstak stepowy 3 podgatunki rozłącznie od wschodniej Ukrainy przez południową Rosję do Kazachstanu; introdukowany na Kaukazie (Dagestan, Rosja) DC: 49–57 cm
DO: 10,6–13 cm
MC: około 5,7 kg
 LC 
Marmota camtschatica (Pallas, 1811) świstak czarnogłowy 3 podgatunki endemit Rosji: od jeziora Bajkał i Jakucji na wschód do półwyspów Czukockiego i Kamczatki oraz Morza Ochockiego DC: 46–53 cm
DO: około 16,5 cm
MC: 2,9–5 kg
 LC 
Marmota sibirica (Radde, 1862) świstak syberyjski 2 podgatunki Mongolia, północno-wschodnia Chińska Republika Ludowa (Mongolia Zewnętrzna i Heilongjiang) i przyległa południowa Syberia (Rosja); zakres wysokości: 0–3800 m n.p.m. DC: 36–49 cm
DO: 11,2–12 cm
MC: 5–8 kg
 EN 
Marmota himalayana (B.H. Hodgson, 1841) świstak himalajski 2 podgatunki Himalaje i Wyżyna Tybetańska w południowo-wschodnim Tadżykistanie, północnym Pakistanie, północnych Indiach, Nepalu, Bhutanie i Chińskiej Republice Ludowej; granice zasięgu niepewne; zakres wysokości: do 5670 m n.p.m. DC: 46–65 cm
DO: 12,5–15 cm
MC: 4–9,2 kg
 LC 

Kategorie IUCN:  LC  – gatunek najmniejszej troski,  VU  – gatunek narażony,  EN  – gatunek zagrożony,  CR  – gatunek krytycznie zagrożony;  NE  – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.

Opisano również gatunki wymarłe: