Mart Niklus

Mart Niklus
Ilustracja
Mart Niklus (2013)
Data i miejsce urodzenia

22 września 1934
Tartu

Data śmierci

25 grudnia 2025

deputowany do Riigikogu
Okres

od 1992
do 1995

deputowany do Komitetu Estonii
Okres

od 1990
do 1992

deputowany do Kongresu Estonii
Okres

od 1990
do 1992

Odznaczenia

Mart-Olav Niklus (ur. 22 września 1934 w Tartu, zm. 25 grudnia 2025) – estoński ornitolog i polityk. W okresie Związku Radzieckiego prowadził działalność dysydencką, jako więzień polityczny spędził w obozach i więzieniach 16 lat.

Życiorys

Mart-Olav Niklus urodził się 22 września 1934 w Tartu. Ojciec był szkolnym nauczycielem, Mart miał młodsze rodzeństwo.

Mart Niklus średnie wykształcenie zdobył w Tartu I Keskkool(inne języki) (pierwszej szkole średniej w Tartu), gdzie zainteresował się ornitologią. W latach 1952–1957 studiował biologię na Uniwersytecie w Tartu. Swój pierwszy naukowy artykuł napisał w 1953, poświęcił go ptactwu rozlewiska Ropka i jeziora Aardla(inne języki). W dalszej pracy naukowej zajmował się migracjami ptaków, awifauną okolic Haapsalu oraz wysp Hobulaid i Sarema, w szczególności zaś rybitwą wielkodziobą. Oprócz własnych publikacji zajmował się także tłumaczeniem.

W czasie studiów Niklus rozpoczął działalność dysydencką. Rozpowszechniał informacje o tajnej klauzuli paktu Ribentrop-Mołotow oraz o nielegalności włączenia Estonii do ZSRR. Agitacje prowadził na organizowanych przez siebie studenckich spotkaniach, przesłał również list do Głosu Ameryki. Przesyłał za granicę wykonane przez siebie i Vella Pällina zdjęcia radzieckich stacji zagłuszających.

Aresztowany po raz pierwszy 21 sierpnia 1958, skazany za działanie w interesie międzynarodowej burżuazji (art. 58, p.10 kk RFSRR) 15 stycznia 1959, otrzymał wyrok 10 lat pozbawienia wolności i 3 lat zesłania. Karę odbywał w obozach w Mordowii oraz więzieniu władimirskim(inne języki). Zwolniony 30 lipca 1966 roku po uprzednim skróceniu kary przez Sąd Najwyższy Estońskiej SRR. Nie mógł wrócić do pracy naukowej, o czym zadecydował już w 1959 jego przełożony, profesor Eerik Kumari(inne języki) – decyzja ta według Szergalina miała na celu ochronę środowiska estońskich ornitologów przed zainteresowaniem władz. Jest jedynym autorem, którego nazwisko usunięto z estońskiej ornitologicznej bibliografii Eesti ornitoloogilise kirjanduse 1656–1975.

W trakcie odbywania kary uczył się języków obcych. Na język estoński przetłumaczył Powszechną deklarację praw człowieka oraz trzy dzieła Charlesa Darwina.

Po odzyskaniu wolności podejmował się różnych zawodów – był kierowcą, dyspozytorem, organistą i nauczycielem języków obcych. Kontynuował działalność opozycyjną, utrzymywał kontakty między innymi z rosyjskimi dysydentkami Natalją Gorbaniewską, Tatjaną Wielikanową(inne języki) i Malwą Łandą(inne języki). Publicznie występował w obronie innych dysydentów, podpisał też między innymi Apel Bałtycki, protest przeciwko interwencji w Afganistanie i pismo w obronie Andrieja Sacharowa.

Aresztowany kolejno w październiku 1976, w marcu 1980 i 29 kwietnia 1980. Skazany na 10 lat pozbawienia wolności i 5 lat zesłania (art. 68, ust. 2 kk ESRR), nie przyznał się do winy i nie brał udziału w procesie. Osadzony w obozie permskim, w latach 1983–1985 przeniesiony do więzienia czystopolskiego. Prowadził głodówki i inne akcje protestacyjne.

Niklus opuścił więzienie przed terminem, 8 lipca 1988, w wyniku trwającej w Estonii od czerwca masowej akcji protestacyjnej domagającej się uwolnienia więźniów politycznych. Zrehabilitowano go w 1990.

Działał na rzecz odzyskania niepodległości przez Estonię. W latach 1990–1992 zasiadał w Kongresie(inne języki) i Komitecie Estonii(inne języki), a także w Zgromadzeniu Państwowym w latach 1992–1995.

Był członkiem wielu estońskich i międzynarodowych organizacji o profilach politycznych i przyrodniczych.

Odznaczenia

Twórczość

Prace naukowe
Tematyka polityczna