Mart Niklus (2013) | |
| Data i miejsce urodzenia |
22 września 1934 |
|---|---|
| Data śmierci |
25 grudnia 2025 |
| deputowany do Riigikogu | |
| Okres |
od 1992 |
| deputowany do Komitetu Estonii | |
| Okres |
od 1990 |
| deputowany do Kongresu Estonii | |
| Okres |
od 1990 |
| Odznaczenia | |
Mart-Olav Niklus (ur. 22 września 1934 w Tartu, zm. 25 grudnia 2025) – estoński ornitolog i polityk. W okresie Związku Radzieckiego prowadził działalność dysydencką, jako więzień polityczny spędził w obozach i więzieniach 16 lat.
Mart-Olav Niklus urodził się 22 września 1934 w Tartu. Ojciec był szkolnym nauczycielem, Mart miał młodsze rodzeństwo.
Mart Niklus średnie wykształcenie zdobył w Tartu I Keskkool (pierwszej szkole średniej w Tartu), gdzie zainteresował się ornitologią. W latach 1952–1957 studiował biologię na Uniwersytecie w Tartu. Swój pierwszy naukowy artykuł napisał w 1953, poświęcił go ptactwu rozlewiska Ropka i jeziora Aardla. W dalszej pracy naukowej zajmował się migracjami ptaków, awifauną okolic Haapsalu oraz wysp Hobulaid i Sarema, w szczególności zaś rybitwą wielkodziobą. Oprócz własnych publikacji zajmował się także tłumaczeniem.
W czasie studiów Niklus rozpoczął działalność dysydencką. Rozpowszechniał informacje o tajnej klauzuli paktu Ribentrop-Mołotow oraz o nielegalności włączenia Estonii do ZSRR. Agitacje prowadził na organizowanych przez siebie studenckich spotkaniach, przesłał również list do Głosu Ameryki. Przesyłał za granicę wykonane przez siebie i Vella Pällina zdjęcia radzieckich stacji zagłuszających.
Aresztowany po raz pierwszy 21 sierpnia 1958, skazany za działanie w interesie międzynarodowej burżuazji (art. 58, p.10 kk RFSRR) 15 stycznia 1959, otrzymał wyrok 10 lat pozbawienia wolności i 3 lat zesłania. Karę odbywał w obozach w Mordowii oraz więzieniu władimirskim. Zwolniony 30 lipca 1966 roku po uprzednim skróceniu kary przez Sąd Najwyższy Estońskiej SRR. Nie mógł wrócić do pracy naukowej, o czym zadecydował już w 1959 jego przełożony, profesor Eerik Kumari – decyzja ta według Szergalina miała na celu ochronę środowiska estońskich ornitologów przed zainteresowaniem władz. Jest jedynym autorem, którego nazwisko usunięto z estońskiej ornitologicznej bibliografii Eesti ornitoloogilise kirjanduse 1656–1975.
W trakcie odbywania kary uczył się języków obcych. Na język estoński przetłumaczył Powszechną deklarację praw człowieka oraz trzy dzieła Charlesa Darwina.
Po odzyskaniu wolności podejmował się różnych zawodów – był kierowcą, dyspozytorem, organistą i nauczycielem języków obcych. Kontynuował działalność opozycyjną, utrzymywał kontakty między innymi z rosyjskimi dysydentkami Natalją Gorbaniewską, Tatjaną Wielikanową i Malwą Łandą. Publicznie występował w obronie innych dysydentów, podpisał też między innymi Apel Bałtycki, protest przeciwko interwencji w Afganistanie i pismo w obronie Andrieja Sacharowa.
Aresztowany kolejno w październiku 1976, w marcu 1980 i 29 kwietnia 1980. Skazany na 10 lat pozbawienia wolności i 5 lat zesłania (art. 68, ust. 2 kk ESRR), nie przyznał się do winy i nie brał udziału w procesie. Osadzony w obozie permskim, w latach 1983–1985 przeniesiony do więzienia czystopolskiego. Prowadził głodówki i inne akcje protestacyjne.
Niklus opuścił więzienie przed terminem, 8 lipca 1988, w wyniku trwającej w Estonii od czerwca masowej akcji protestacyjnej domagającej się uwolnienia więźniów politycznych. Zrehabilitowano go w 1990.
Działał na rzecz odzyskania niepodległości przez Estonię. W latach 1990–1992 zasiadał w Kongresie i Komitecie Estonii, a także w Zgromadzeniu Państwowym w latach 1992–1995.
Był członkiem wielu estońskich i międzynarodowych organizacji o profilach politycznych i przyrodniczych.