Masaccio

Masaccio
Ilustracja
Tradycyjnie uznawany autoportret, fragment sceny Wskrzeszenie syna Teofila i św. Piotr na tronie w kaplicy Brancaccich
Imię i nazwisko

Tommaso di ser Giovanni di Mone di Andreuccio

Data i miejsce urodzenia

21 grudnia 1401
San Giovanni Valdarno

Data i miejsce śmierci

1428 lub 1429
prawdopodobnie Rzym

Narodowość

włoska

Dziedzina sztuki

malarstwo

Epoka

renesans

Ważne dzieła

Święta Trójca,
Grosz czynszowy

Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Masaccio, właśc. Tommaso di ser Giovanni di Mone di Andreuccio (ur. 21 grudnia 1401 w San Giovanni Valdarno, zm. 1428 lub 1429, prawdopodobnie w Rzymie) – włoski malarz quattrocenta, jeden z pionierów malarstwa wczesnego renesansu we Florencji. Zmarł w wieku około 26–27 lat.

Przydomek Masaccio jest zgrubieniem imienia Maso (skrótu od Tommaso). Według Giorgia Vasariego nawiązywał do jego roztargnienia i niedbałości o sprawy doczesne oraz wygląd; bywa tłumaczony jako „Niechlujny Tomek”. Prawdopodobnie służył też odróżnieniu go od głównego współpracownika, Masolina.

W twórczości Masaccio odszedł od dekoracyjnego stylu gotyku międzynarodowego. Jako jeden z pierwszych malarzy konsekwentnie stosował perspektywę linearną oraz światłocieniowe modelowanie bryły, a postaciom nadawał plastyczność i masywność. Do najważniejszych dzieł należą freski w kaplicy Brancaccich we Florencji (m.in. Wygnanie z raju i Grosz czynszowy) oraz fresk Święta Trójca w kościele Santa Maria Novella.

Życiorys

Młodość i rodzina

Urodził się w Castel San Giovanni (obecnie San Giovanni Valdarno) jako syn notariusza Giovanniego di Mone i Iacopy di Martinozzo. Rodzina ojca była zamożna: dziadek Simone (Mone) di Andreuccio i stryj Lorenzo, określani jako stolarze (legnaioli) lub wytwórcy skrzyń (cassai), prowadzili dobrze prosperujący warsztat rzemieślniczy. Przydomek Masaccio wiąże się według Vasariego z jego niedbałością o sprawy doczesne.

Ojciec zmarł w 1406 roku, gdy Tommaso miał cztery lub pięć lat. W tym samym roku urodził się jego młodszy brat Giovanni (1406–1486), również malarz, znany jako Lo Scheggia („Odłamek”). Matka wyszła ponownie za mąż za aptekarza Tedesca di Feo, który zmarł w sierpniu 1417 roku. W 1421 roku córka Tedesca, Caterina, przyrodnia siostra Masaccia, poślubiła malarza Mariotta di Cristofano, również pochodzącego z San Giovanni Valdarno.

Edukacja artystyczna

Nie zachowały się dokumenty dotyczące edukacji artystycznej Masaccia. Przypuszczalnie wcześnie przeniósł się do Florencji, być może jako szesnastolatek, gdzie mógł pozostawać w kręgu warsztatu Niccola di Lapo. Za jego pierwszego nauczyciela uważa się często Mariotta di Cristofano, wskazywano także na warsztat Bicciego di Lorenzo, jednak żadnej z tych hipotez nie potwierdzają dokumenty. Źródła zgodnie wskazują natomiast Brunelleschiego jako nauczyciela Masaccia w dziedzinie perspektywy.

Pierwszym pewnym dokumentem poświadczającym jego obecność we Florencji jest wpis z 7 stycznia 1422 roku (według ówczesnego kalendarza florenckiego był to jeszcze rok 1421) do księgi cechowej Arte dei Medici e Speziali – gildii lekarzy i aptekarzy, do której należeli także malarze. Zapisano go jako malarza z parafii San Niccolò: Masus S. Johannis Simonis pictor populi S. Nicholae de Florentia.

Twórczość

Wczesne dzieła

Najstarszym datowanym dziełem przypisywanym Masacciowi jest Tryptyk z San Giovenale z 23 kwietnia 1422 roku, odkryty w 1961 roku w kościele w Cascia di Reggello (obecnie w Museo Masaccio w Cascia). W części środkowej, ukazującej Madonnę z Dzieciątkiem na tronie, wszystkie linie ortogonalne podłogi i tronu zbiegają się w jednym punkcie zbieżności, co było nowatorskim rozwiązaniem w ówczesnym malarstwie. Przypisanie tryptyku Masacciowi akceptuje większość badaczy, choć wątpliwości zgłaszali m.in. Longhi, Procacci i Volpe, a Bellosi kwestionował pełną autografię dzieła, dopuszczając udział warsztatu i brata artysty, Giovanniego.

Fresk Sagra, opisany przez Vasariego jako przedstawienie uroczystości konsekracji kościoła Santa Maria del Carmine we Florencji z 19 kwietnia 1422 roku, powstał prawdopodobnie niedługo po tym wydarzeniu. Malowidło, zawierające liczne portrety współczesnych, zostało zniszczone około 1598–1600 roku podczas przebudowy klasztoru.

Około 1424–1425 roku Masaccio współpracował z Masolinem przy obrazie Madonna z Dzieciątkiem i św. Anną (Sant’Anna Metterza). Roberto Longhi w 1940 roku przypisał Masacciowi grupę Madonny z Dzieciątkiem oraz prawego anioła trzymającego zasłonę, a pozostałe partie Masolinowi. Twórczość Masaccia rozwijała się w środowisku, na które istotny wpływ miały badania perspektywiczne Brunelleschiego oraz rzeźba Donatella.

Z wczesnym okresem twórczości wiąże się też berlińska taca porodowa (desco da parto) z przedstawieniem uroczystości związanej z narodzinami dziecka. Jej datowanie jest sporne; Boskovits łączy ją z czasem powstania tryptyku z San Giovenale, ale zdania badaczy są podzielone.

Kaplica Brancaccich

Wygnanie z raju, kaplica Brancaccich

Za zleceniodawcę fresków w kaplicy kościoła Santa Maria del Carmine tradycyjnie uznaje się kupca Felice Brancacciego, który już w testamencie z 1422 roku określał się jako patron kaplicy. Prace Masaccia i Masolina rozpoczęły się najprawdopodobniej około 1424 roku i przebiegały równolegle. Większość scen dotyczy św. Piotra, ale przy wejściu umieszczono sceny z Adamem i Ewą.

Masolino namalował m.in. Grzech pierworodny (Kuszenie Adama i Ewy), Uzdrowienie chromego i wskrzeszenie Tabity oraz Kazanie św. Piotra, a Masaccio Wygnanie z raju, Grosz czynszowy, Chrzest neofitów, Rozdawanie dóbr i śmierć Ananiasza, Św. Piotr uzdrawiający cieniem oraz większość sceny Wskrzeszenie syna Teofila ze Św. Piotrem na tronie. W Wygnaniu Adam zasłania twarz, a Ewa przysłania nagość. W Groszu czynszowym cienie padają zgodnie z kierunkiem światła z rzeczywistego okna kaplicy, a górski pejzaż w tle stopniowo traci barwę w miarę oddalania, co jest przykładem perspektywy powietrznej. We Wskrzeszeniu syna Teofila pałac i zadaszenie nad św. Piotrem zbudowano z zachowaniem zasad perspektywy.

Masolino opuścił kaplicę we wrześniu 1425 roku, wyjeżdżając na Węgry. Masaccio w 1426 roku pracował w Pizie, a wiosną 1428 roku wyjechał do Rzymu. Przyczyny pozostawienia cyklu niedokończonym nie są pewne; poza wyjazdem Masaccia rozważa się też upadek Felice Brancacciego, po którym mogły zostać zniszczone fragmenty malowideł z portretami rodziny. Dolną część Wskrzeszenia syna Teofila oraz inne partie dokończył na początku lat 80. XV wieku Filippino Lippi.

Freski górnej strefy (lunety i sklepienie) zostały utracone w czasie późnobarokowej przebudowy kaplicy w latach 1746–1748. Na stan pozostałych malowideł wpłynęły dym, werniksy i pożar kościoła w 1771 roku, w którym kaplica ocalała; późniejsze przemalowania zasłaniały akty tzw. listkami figowymi. Konserwacja z lat 1981–1988 usunęła zanieczyszczenia i przywróciła pierwotny koloryt.

Giorgio Vasari tak opisał wpływ fresków Masaccia na kolejne pokolenia artystów:

Kaplica Brancaccich we florenckim kościele Santa Maria del Carmine była odwiedzana przez niezliczonych artystów. Uczyli się oni sztuki, kopiując postacie wyglądające jak żywe, którym nie dorównywały żadne z malowanych współcześnie. Masaccio dał początek pięknemu stylowi nowoczesnemu; wszyscy malarze i rzeźbiarze, którzy studiowali w tej kaplicy, stali się wybitnymi i uznanymi artystami. Byli to m.in.: Fra Angelico, Filippo Lippi, jego syn Filippino (ten, który ukończył dzieło Masaccia), Baldovinetti, Andrea del Castagno, Andrea del Verrocchio, Domenico Ghirlandaio, Sandro Botticelli i boski Michał Anioł; również Rafael ukształtował tam swój styl, a także Lorenzo di Credi (...). Słowem wszyscy, którzy chcieli zaznajomić się z wielką sztuką, szli po naukę do kaplicy, aby uzyskać od Masaccia wskazówki i zasady tworzenia pięknych postaci.

Poliptyk z Pizy

18 lutego 1426 roku Masaccio zawarł w Pizie z notariuszem Giulianem di Colino degli Scarsi ostateczne porozumienie w sprawie namalowania nastawy ołtarzowej do kaplicy w kościele Santa Maria del Carmine w Pizie, poświęconej św. Julianowi i św. Mikołajowi z Bari. Ostatnią płatność odnotowano 26 grudnia 1426 roku; przy realizacji dzieła pomagał mu Andrea di Giusto.

Ołtarz został później rozproszony. Zachowane części to m.in. panel centralny Madonna z Dzieciątkiem i aniołami (National Gallery w Londynie), trzy tablice predelli i cztery małe tablice ze świętymi w Berlinie, Św. Paweł w Pizie, Św. Andrzej w Getty Museum w Los Angeles oraz Ukrzyżowanie w Capodimonte w Neapolu. W panelu londyńskim Masaccio nawiązał do klasycyzującej rzeźby Nicoli Pisano i do tradycji przedstawień Maestà Giotta.

Święta Trójca

Fresk Święta Trójca w kościele Santa Maria Novella we Florencji powstał najprawdopodobniej pod koniec pobytu Masaccia we Florencji, przed jego wyjazdem do Rzymu wiosną 1428 roku; jego datowanie jest sporne. Po ponownym odsłonięciu w 1857 roku uchodzi za jedno z najważniejszych świadectw zastosowania perspektywy linearnej w malarstwie renesansowym. Według Tartuferiego powszechnie przyjmuje się bezpośredni udział Brunelleschiego w opracowaniu rysunku architektonicznego kompozycji.

Fundatorów nie ustalono jednoznacznie. Dawniej wskazywano przeora Lorenza Cardoniego, a później Domenica di Lenzo (Lenzi), pochowanego pod płytą u stóp fresku. Cecchi zaproponował Berta di Bartolomeo Del Banderaio i jego żonę Sandrę, a Comanducci wysunęła hipotezę, że fundatorami mogli być członkowie rodziny rzemieślniczej Berti.

Kompozycja przedstawia Boga Ojca, Ducha Świętego pod postacią gołębicy oraz ukrzyżowanego Chrystusa w asyście Marii, św. Jana i fundatorów. W dolnej partii leży na sarkofagu szkielet, nawiązujący do motywu memento mori.

Ostatnie lata i śmierć

Ostatni raz Masaccio jest poświadczony we Florencji 29 lipca 1427 roku, kiedy złożył deklarację do katasta. Wiosną 1428 roku wyjechał do Rzymu, gdzie prawdopodobnie otrzymał zlecenie na dwustronny ołtarz dla Santa Maria Maggiore (tzw. tryptyk Colonna). Zmarł w Rzymie przed 18 listopada 1429 roku, o czym świadczy wpis we florenckim katastrze. Według National Gallery przyczyną śmierci mogła być dżuma. Według Vasariego pojawiło się też przypuszczenie, że został otruty, a Brunelleschi na wieść o jego śmierci miał powiedzieć, że ponieśli wielką stratę.

Z tryptyku Colonna Masaccio namalował panel Święci Hieronim i Jan Chrzciciel; jego odwrotną stronę, przedstawiającą papieża (prawdopodobnie św. Grzegorza Wielkiego) i św. Macieja, wykonał Masolino, który dokończył pozostałe partie ołtarza po śmierci Masaccia.

Dziedzictwo

Już w XV wieku Masaccio był wysoko oceniany za sposób naśladowania natury, m.in. przez Leona Battistę Albertiego i Cristofora Landina. Pod koniec XIX wieku Bernard Berenson określił go mianem „Giotta narodzonego na nowo” (ang. Giotto born again). Tartuferi uznaje jego rolę jako jednego z fundatorów nowożytnego malarstwa za niemal bezsporną; z okazji 600. rocznicy urodzin artysty w latach 2002–2003 w San Giovanni Valdarno zorganizowano wystawę Masaccio e le origini del Rinascimento. Freski w kaplicy Brancaccich były wzorem dla kolejnych pokoleń malarzy. W 1817 roku Auguste Couder namalował obraz Śmierć Masaccia (Musée de Grenoble), wystawiony na Salonie paryskim w tym samym roku.

Wybrane dzieła

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Angelo Tartuferi: Masaccio. Dizionario Biografico degli Italiani, t. 71, 2008. [dostęp 2026-10-04]. (wł.).
  2. 1 2 3 Giorgio Vasari: The Lives of the Artists. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 978-0-19-283410-2. (ang.).
  3. ↑ Luciano Bellosi, Margaret Haines: Lo Scheggia. Firenze: Maschietto & Musolino, 1999. ISBN 978-88-86404-96-9. (wł.).
  4. ↑ Masaccio: Technique in Context. W: Roberto Bellucci, Cecilia Frosinini: The Cambridge Companion to Masaccio. Cambridge: Cambridge University Press, 2002, s. 105–122. ISBN 978-0-521-66941-2. (ang.).
  5. ↑ The San Giovenale Altarpiece. W: Roberto Bellucci, Cecilia Frosinini: The Panel Paintings of Masolino and Masaccio. The Role of Technique. Milan: 5 Continents Editions, 2002, s. 69–79. ISBN 978-88-7439-000-7. (ang.).
  6. ↑ Roberto Longhi. Fatti di Masolino e di Masaccio. „Critica d’arte”. 5 (25–26), s. 145–191, 1940. (wł.).
  7. ↑ John T. Spike: Masaccio. New York: Abbeville Press, 1996. ISBN 978-0-7892-0090-7. (ang.).
  8. 1 2 Umberto Baldini, Ornella Casazza: The Brancacci Chapel. New York: Harry N. Abrams, 1992. ISBN 978-0-8109-3120-6. (ang.).
  9. ↑ Masaccio, The Tribute Money and Expulsion in the Brancacci Chapel. Smarthistory. [dostęp 2026-10-04]. (ang.).
  10. ↑ Masaccio, ‘The Virgin and Child’. The National Gallery, London. [dostęp 2026-10-04]. (ang.).
  11. ↑ The Pisa Altarpiece. W: Jill Dunkerton, Dillian Gordon: The Panel Paintings of Masolino and Masaccio. The Role of Technique. Milan: 5 Continents Editions, 2002, s. 89–109. ISBN 978-88-7439-000-7. (ang.).
  12. ↑ Rita Maria Comanducci. „L’altare nostro de la Trinità”: Masaccio’s Trinità and the Berti Family. „The Burlington Magazine”. 145 (1198), s. 14–21, 2003. ISSN 0007-6287. (ang.).
  13. ↑ Masaccio, Holy Trinity. Smarthistory. [dostęp 2026-10-04]. (ang.).
  14. 1 2 Masaccio, ‘Saints Jerome and John the Baptist’, about 1428–9. The National Gallery, London. [dostęp 2026-10-04]. (ang.).
  15. ↑ Mort de Masaccio [Salon de 1817, catalogue no 177]. Salons et expositions de groupes, 1673–1914. Musée d’Orsay / INHA. [dostęp 2026-10-04]. (fr.).

Linki zewnętrzne