Miesięcznikowate

Miesięcznikowate
Ilustracja
Anamirta cocculus
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

jaskropodobne

Rząd

jaskrowce

Rodzina

miesięcznikowate

Nazwa systematyczna
Menispermaceae Juss.
Gen. Pl.: 284. 4 Aug 1789
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Miesięcznikowate (Menispermaceae Juss.) – rodzina roślin okrytonasiennych. Obejmuje ok. 70 rodzajów z ponad 440 gatunkami. Zwykle są to drewniejące pnącza o liściach dłoniasto unerwionych, kwiatach drobnych. Owocami są jednonasienne pestkowce. Miesięcznikowate występują w ogromnej większości na obszarach niżowych w strefie tropikalnej, poza tym zasięg obejmuje też obszary w strefie klimatu umiarkowanego – wschodnią część Ameryki Północnej i Azji (w strefie umiarkowanej rosną przedstawiciele dwóch rodzajów – Menispermum i Cocculus). Centra zróżnicowania gatunkowego występują w południowo-wschodniej Azji oraz w równikowej Afryce i Ameryce Południowej.

Nazwa naukowa rodziny utworzona została z nazwy rodzaju typowego Menispermum z greckich słów μενε (mene) = księżyc i σπερμα (sperma) = nasiono w nawiązaniu do wygiętego kształtu nasion (charakterystycznych w całej rodzinie).

Morfologia

Jateorhiza palmata
Stephania venosa
Pachygone ovata
Pokrój
Pnącza, rzadziej krzewy i niskie drzewa. Niemal wszystkie gatunki to rośliny drzewiaste, drewniejące przynajmniej u nasady pędu. Pnącza owijają się w lewo. Wiele pnączy osiąga duże rozmiary sięgając warstwy koron drzew, ale należą tu też rośliny o cienkich pędach (np. Dioscoreophyllum). Częste są długie korzenie podporowe.
Liście
Skrętoległe, ogonkowe, bez przylistków, pojedyncze (trójlistkowe tylko u Burasaia). Blaszka liściowa z żyłkowaniem dłoniastym, rzadko pierzastym, czasem dłoniasto klapowana (u Disciphania heterophylla liście pięcioklapowe i dodatkowo asymetryczne). Zwykle całobrzega, rzadko piłkowana.
Kwiaty
Zebrane w bardzo zróżnicowane, rozgałęzione kwiatostany wyrastające w kątach liści, nierzadko też na starszych, już bezlistnych odcinkach pędów (kaulifloria). Rośliny są dwupienne – na różnych okazach rozwijają się tylko kwiaty męskie lub tylko żeńskie (kwiaty obupłciowe występują u Parabaena i Tiliacora). Kwiatostany męskie są zwykle silniej rozgałęzione od kwiatostanów żeńskich. Kwiaty zawsze drobne, niepozorne, bez miodników, zwykle promieniste, rzadko dwubocznie symetryczne. Listki okwiatu zielone, białozielone, białe lub kremowe. W kwiatach pręcikowych występuje 6 działek kielicha i 6 płatków korony (czasem są silnie zredukowane lub ich brak). Pręcików jest tyle co płatków lub są liczne (u Hypserpa do 40). W kwiatach słupkowych działek i płatków jest po 6, rzadziej po 4 lub po 1. Zwykle obecne są prątniczki. Słupków od 1 do 6 (u Hypserpa do 30), najczęściej jest jeden lub dwa okółki liczące po trzy słupki. Słupki są niezrośnięte, zawierają po dwa zalążki, przy czym rozwija się tylko jeden z pary. Szyjka słupka często wygięta, na szczycie ze znamieniem, czasem podzielonym.
Owoce
Zwykle żywo zabarwione, jednonasienne pestkowce. Na ogół niewielkie, tylko u Chlaenandra do ok. 10 cm średnicy. Egzokarp błoniasty, cienki, mezokarp zwykle mięsisty, endokarp bardzo twardy, często brodawkowaty lub z podłużnymi listewkami. Nasiona podkowiasto wygięte (u Spirospermum skręcone spiralnie).

Biologia i ekologia

Większość gatunków rośnie w tropikalnych wilgotnych lasach nizinnych. Nieliczne występują w strefie subtropikalnej i w ciepłej strefie umiarkowanej. Na obszarach suchych występują kseromorficzne krzewy i niskie drzewa (Antizoma, Cocculus, Cissampelos). Większość gatunków to rośliny naziemne, wyjątkiem pod tym względem jest epifit (Stephania cyanantha rosnąca na baobabach w południowej Afryce).

Przedstawiciele tej rodziny cechują się obfitym i zróżnicowanym udziałem alkaloidów, które odpowiadają za ich trujące i lecznicze właściwości. W budowie anatomicznej wyróżniają się obecnością w łodydze kilku pierścieni kambium i czasem wyraźnie asymetrycznym przyrostem łodyg na grubość, stąd bywają one spłaszczone.

Znaczenie użytkowe

Rośliny z szeregu gatunków wykorzystywane są jako lecznicze. Jateorhiza palmata stosowana jest jako tzw. „korzeń Kalumba” podczas dolegliwości przewodu pokarmowego. Rośliny z rodzaju Tinospora wykorzystywane są w Azji jako lek przeciwgorączkowy. W tradycyjnej medycynie chińskiej wykorzystywano Stephania tetrandra i Sinomenium acutum, a w ajurwedzie Cissampelos pereira i Cocculus hirsutus. Pikrotoksyna pozyskiwana z Anamirta cocculus wykorzystywana jest jako lek przeciwrobaczy. W Ameryce Południowej do leczenia stosowano Chondrodendron i Abuta.

Toksyny zawarte w roślinach z szeregu gatunków (np. z rodzajów Chondrodendron, Abuta, Sciadotenia, Cocculus, Anamirta) służą do trucia i oszałamiania ryb i ptaków podczas polowań i połowów.

Jadalnym gatunkiem jest Dioscoreophyllum cumminsii (zawiera tak słodkie białka, że po spożyciu tej rośliny jeszcze przez długi czas wszystko ma słodki smak). Z soku owoców z rodzaju Cocculus sporządzany jest w Afryce napój alkoholowy.

Niektóre liany wykorzystywane są jak powrozy i sznury. Z rodzaju Fibraurea pozyskuje się barwniki.

Systematyka

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG V z 2026)

Rodzina miesięcznikowatych zaliczona jest do rzędu jaskrowców (Ranunculales), kladu dwuliściennych właściwych (eudicots). Miesięcznikowate są grupą siostrzaną dla kladu obejmującego rodziny berberysowatych i jaskrowatych, od którego oddzieliła się około 124 miliony lat temu (kreda wczesna). Rozdzielenie się dwóch podrodzin nastąpiło w kredzie późnej.

jaskrowce

olszankowate Eupteleaceae

makowate Papaveraceae


krępieniowate Lardizabalaceae

Circaeasteraceae

miesięcznikowate Menispermaceae

berberysowate Berberidaceae

jaskrowate Ranunculaceae







Podział rodziny

Podrodzina Chasmantheroideae Luersson

Plemię Burasaieae Endlicher

Plemię Coscinieae J. D. Hooker & Thompson

Podrodzina Menispermoidaee Arnott

Plemię Anomospermeae Miers

Plemię Cissampelidae J.D. Hooker & Thompson

Plemię Limacieae Prantl

Plemię Menispermeae de Candolle

Plemię Pachygoneae Miers

Plemię Spirospermeae R. Ortiz & W. Wang

Plemię Tiliacoreae Miers

Przypisy

  1. ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-16] (ang.).
  2. 1 2 3 4 Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-03-16] (ang.).
  3. 1 2 Armen Takhtajan: Flowering Plants. Springer, 2009, s. 79-80. ISBN 978-1-4020-9608-2.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Marian Rejewski, Tomasz Waszak (red.), Rośliny kwiatowe. [T.] 1, Wielka Encyklopedia Przyrody, Warszawa: Muza, 1998, s. 58–60, ISBN 978-83-7079-778-2.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 218. ISBN 978-1-842466346.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 P. J. A. Kessler: Menispermaceae. W: Kubitzki Klaus, Rohwer Jens, Bittrich Volker: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 2. Berlin Heidelberg: Springer, 1993, s. 402–418.
  7. 1 2 3 4 5 Donald G. Rhodes: Menispermaceae Jussieu. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-01-25].
  8. ↑ Genera of Menispermaceae. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2016-01-25].