Menzelia

Menzelia
	; Menzelia Lindleya
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	dereniowce
Rodzina	ożwiowate
Rodzaj	menzelia
	Nazwa systematyczna
	Mentzelia Plum. ex L.; Sp. Pl.: 516 (1753)
	Typ nomenklatoryczny
	M. aspera Linnaeus
Synonimy
	Acrolasia C.Presl; Bartonia Pursh ex Sims; Bicuspidaria Rydb.; Chrysostoma Lilja; Creolobus Lilja; Hesperaster Cockerell; Nuttallia Raf.; Torreya Eaton; Touterea Rydb.; Trachyphytum Nutt.;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Menzelia, mencelia, mentzelia (Mentzelia Plum. ex L.) – rodzaj roślin z rodziny ożwiowatych. Należy tu 100 gatunków. Zasięg rodzaju obejmuje oba kontynenty amerykańskie, bez wschodnich i północnych krańców Ameryki Północnej. Najbardziej zróżnicowany jest w zachodniej części Stanów Zjednoczonych i w Meksyku, w Ameryce Południowej rośnie 8 gatunków. Rośliny te często występują na siedliskach ubogich, zaburzonych, na klifach, zboczach, wydmach, nierzadko także na siedliskach ruderalnych. Mentzelia decapetala jest charakterystyczna dla prerii. Kwiaty zapylane są przez owady.

Liczne gatunki bywają uprawiane dla efektownych kwiatów. Jako roślinę roczną uprawia się w Kalifornii, ale też m.in. w Polsce menzelię Lindleya M. lindleyi (jej wonne kwiaty otwierają się wieczorem). Popularną rośliną ozdobną jest także Mentzelia laevicaulis, która lokalnie wykorzystywana jest także jako lecznicza. Indianie Ameryki Północnej pozyskiwali i mielili nasiona różnych gatunków menzelii na mąkę (m.in. Mentzelia albicaulis, która poza tym służyła jako roślina lecznicza i substytut tytoniu). W Ameryce Południowej preparaty z menzelii stosowano do leczenia bólów brzucha i wysyłano je w tym samym celu także do Europy.

Nazwa rodzajowa nadana temu rodzajowi pierwotnie przez Charlsa Plumiera upamiętnia niemieckiego botanika związanego z Gdańskiem i Królewcem – Christiana Mentzela (1622–1701). Nazwa została zachowana przez Karola Linneusza.

Morfologia

Pokrój: Rośliny jednoroczne, byliny i półkrzewy, rzadziej krzewy i niewielkie drzewa. Pędy pokryte są szorstkimi włoskami, często z zadziorkami. Włosków parzących brak. Korzeń palowy. Łodygi prosto wzniesione, wspinające się lub płożące.
Liście: Zimozielone, rzadziej zrzucane w porze suchej. Odziomkowe i łodygowe lub tylko łodygowe. Naprzeciwległe w dolnej części pędu, w górnej zwykle skrętoległe (u M. arborescens wszystkie liście są naprzeciwległe). Siedzące lub ogonkowe. Blaszki zwykle jajowate do trójkątnie jajowatych, ale też oszczepowate, zaokrąglone, lancetowate do równowąskich, często klapowane, czasem lirowate, na brzegu piłkowane, karbowane, ząbkowane, ewentualnie całobrzegie.
Kwiaty: Zwykle zebrane w szczytowe, wiechowate kwiatostany wierzchotkowe, rzadziej rozwijają się pojedynczo. Każdy kwiat wsparty jest dwoma podkwiatkami i wyrasta na krótkiej szypułce. Kwiaty są obupłciowe. Kielich składa się z 5 zielonych, zrośniętych u dołu działek. Koronę tworzy 5 dłuższych od działek płatków koloru białego, żółtego lub pomarańczowego, czasem są zaczerwienione u nasady. Płatki są wolne lub zrośnięte nasadami, mają kształt łopatkowaty, owalny, jajowaty lub lancetowaty, w czasie kwitnienia są wzniesione lub rozpostarte. Bywają owłosione od spodu, na brzegu lub na wierzchołku. Pręciki są liczne – od ośmiu do kilkudziesięciu, o różnej długości (wystają lub nie ponad okwiat). Nitki wszystkie są jednakowe, nitkowate lub zróżnicowane na nitkowate i spłaszczone (w tym także eliptyczne lub łopatkowate). Czasem część bywa zredukowana do prątniczków. Zalążnia powstaje zwykle z trzech owocolistków (5–7 u M. decapetala). Znamię jest drobne punktowe lub językowate i rozdzielone na trzy łatki (5–7 u M. decapetala).
Owoce: Otoczone trwałym kielichem walcowate, jajowate, maczugowate lub kubeczkowate torebki, proste lub skręcone, czasem w kształcie litery S. Otwierają się od szczytu klapami. Zawierają od kilku do wielu dziesiątek nasion. Nasiona osiągają od 0,5 do 4 mm długości i mają zróżnicowane kształty – są jajowate, gruszkowate, wydłużone, nieregularnie lub pryzmatycznie kanciaste, u niektórych gatunków są oskrzydlone.

Systematyka

Rodzaj z rodziny ożwiowatych (Loasaceae). W obrębie rodziny zaliczany do podrodziny Loasoideae.

Wykaz gatunków

Mentzelia adhaerens Benth.
Mentzelia affinis Greene
Mentzelia albescens (Gillies ex Arn.) Benth. & Hook.f. ex Griseb.
Mentzelia albicaulis (Douglas ex Hook.) Douglas ex Torr. & A.Gray
Mentzelia angurate Weigend
Mentzelia arborescens Urb. & Gilg
Mentzelia argillicola N.H.Holmgren & P.K.Holmgren
Mentzelia argillosa J.Darl.
Mentzelia aspera L.
Mentzelia asperula Wooton & Standl.
Mentzelia candelariae H.J.Thomps. & Prigge
Mentzelia canyonensis J.J.Schenk, W.C.Hodgs. & L.Hufford
Mentzelia chrysantha Engelm.
Mentzelia collomiae Christy
Mentzelia congesta (Nutt.) Torr. & A.Gray
Mentzelia conspicua Todsen
Mentzelia conzattii Greenm.
Mentzelia crocea Kellogg
Mentzelia cronquistii H.J.Thomps. & Prigge
Mentzelia decapetala (Sims) Urb.
Mentzelia densa Greene
Mentzelia desertorum (Davidson) H.J.Thomps. & J.E.Roberts
Mentzelia dispersa S.Watson
Mentzelia eremophila (Jeps.) H.J.Thomps. & J.E.Roberts
Mentzelia filifolia J.J.Schenk & L.Hufford
Mentzelia floridana Nutt.
Mentzelia flumensevera (N.H.Holmgren & P.K.Holmgren) J.J.Schenk & L.Hufford
Mentzelia goodrichii Thorne & S.L.Welsh
Mentzelia gracilenta Torr. & A.Gray
Mentzelia gypsophila B.L.Turner
Mentzelia heterosepala Weigend & E.Rodr.
Mentzelia hirsutissima S.Watson
Mentzelia hispida Willd.
Mentzelia holmgreniorum J.J.Schenk & L.Hufford
Mentzelia hualapaiensis J.J.Schenk, W.C.Hodgs. & L.Hufford
Mentzelia humilis (Urb. & Gilg) J.Darl.
Mentzelia incisa Urb. & Gilg
Mentzelia integra (M.E.Jones) Tidestr.
Mentzelia involucrata S.Watson
Mentzelia inyoensis H.J.Thomps. & Prigge
Mentzelia isolata Gentry
Mentzelia jonesii (Urb. & Gilg) H.J.Thomps. & J.E.Roberts
Mentzelia laciniata (Rydb.) J.Darl.
Mentzelia laevicaulis (Douglas ex Hook.) Torr. & A.Gray
Mentzelia lagarosa (K.H.Thorne) J.J.Schenk & L.Hufford
Mentzelia leucophylla Brandegee
Mentzelia librina (K.H.Thorne & F.J.Sm.) J.J.Schenk & L.Hufford
Mentzelia lindheimeri Urb. & Gilg
Mentzelia lindleyi Torr. & A.Gray – menzelia Lindleya
Mentzelia longiloba J.Darl.
Mentzelia marginata (Osterh.) H.J.Thomps. & Prigge
Mentzelia memorabilis N.H.Holmgren & P.K.Holmgren
Mentzelia mexicana H.J.Thomps. & Zavort.
Mentzelia micrantha (Hook. & Arn.) Torr. & A.Gray
Mentzelia mollis M.Peck
Mentzelia monoensis Brokaw & L.Hufford
Mentzelia montana (Davidson) Davidson
Mentzelia multicaulis (Osterh.) J.Darl.
Mentzelia multiflora (Nutt.) A.Gray
Mentzelia nesiotes (I.M.Johnst.) Brokaw & J.J.Schenk
Mentzelia nitens Greene
Mentzelia nuda (Pursh) Torr. & A.Gray
Mentzelia obscura H.J.Thomps. & J.E.Roberts
Mentzelia oligosperma Nutt. ex Sims
Mentzelia oreophila J.Darl.
Mentzelia pachyrhiza I.M.Johnst.
Mentzelia packardiae Glad
Mentzelia paradoxensis J.J.Schenk & L.Hufford
Mentzelia parvifolia Urb. & Gilg ex Kurtz
Mentzelia pattersonii B.L.Turner
Mentzelia pectinata Kellogg
Mentzelia perennis Wooton
Mentzelia polita A.Nelson
Mentzelia procera (Wooton & Standl.) J.J.Schenk & L.Hufford
Mentzelia pterosperma Eastw.
Mentzelia puberula J.Darl.
Mentzelia pumila Torr. & A.Gray
Mentzelia ravenii H.J.Thomps. & J.E.Roberts
Mentzelia reflexa Coville
Mentzelia reverchonii (Urb. & Gilg) H.J.Thomps. & Zavort.
Mentzelia rhizomata Reveal
Mentzelia rusbyi Wooton
Mentzelia saxicola H.J.Thomps. & Zavort.
Mentzelia scabra Kunth
Mentzelia sericea Weigend
Mentzelia shultziorum Prigge
Mentzelia sivinskii J.J.Schenk & L.Hufford
Mentzelia solieri (Gay) Urb. & Gilg
Mentzelia speciosa Osterh.
Mentzelia springeri (Standl.) Tidestr.
Mentzelia strictissima (Wooton & Standl.) J.Darl.
Mentzelia texana Urb. & Gilg
Mentzelia thompsonii Glad
Mentzelia tiehmii N.H.Holmgren & P.K.Holmgren
Mentzelia todiltoensis N.D.Atwood & S.L.Welsh
Mentzelia torreyi A.Gray
Mentzelia tricuspis A.Gray
Mentzelia tridentata (Davidson) H.J.Thomps. & J.E.Roberts
Mentzelia uintahensis (N.H.Holmgren & P.K.Holmgren) J.J.Schenk & L.Hufford
Mentzelia veatchiana Kellogg

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2022-11-04] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2022-11-04] (ang.).
1 2 3 4 5 Mentzelia Plum. ex L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-11-05].
↑ Mentzelia. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2022-11-05].
1 2 Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 39. ISBN 978-83-925110-5-2.
↑ Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 358. (pol.).
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Larry Hufford, John J. Schenk, Joshua M. Brokaw: Mentzelia Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-11-04].
1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 579, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 4 Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 221, seria: Wielka Encyklopedia Przyrody. ISBN 83-7079-779-2.
1 2 3 4 5 6 7 8 KlausK. Kubitzki KlausK. (red.), Flowering plants - Dicotyledons: Celastrales, Oxalidales, Rosales, Cornales, Ericales, Heidelberg 2004, s. 246, 251, ISBN 978-3-662-07257-8, OCLC 891765338 .
↑ Charles Plumier: Nova Plantarum Americanarum Genera. Leiden 1703, S. 40f.
↑ Carl von Linné: Genera Plantarum. Leiden 1742, S. 236
↑ Genus Mentzelia L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-11-05].

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2022-11-04] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2022-11-04] (ang.).

[powo-3] 1 2 3 4 5 Mentzelia Plum. ex L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-11-05].

[ing-4] Mentzelia. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2022-11-05].

[gawrys-5] 1 2 Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 39. ISBN 978-83-925110-5-2.

[6] Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 358. (pol.).

[america-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Larry Hufford, John J. Schenk, Joshua M. Brokaw: Mentzelia Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-11-04].

[mabb-8] 1 2 3 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 579, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[encyk-9] 1 2 3 4 Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 221, seria: Wielka Encyklopedia Przyrody. ISBN 83-7079-779-2.

[kubitzki-10] 1 2 3 4 5 6 7 8 KlausK. Kubitzki KlausK. (red.), Flowering plants - Dicotyledons: Celastrales, Oxalidales, Rosales, Cornales, Ericales, Heidelberg 2004, s. 246, 251, ISBN 978-3-662-07257-8, OCLC 891765338 .

[11] Charles Plumier: Nova Plantarum Americanarum Genera. Leiden 1703, S. 40f.

[12] Carl von Linné: Genera Plantarum. Leiden 1742, S. 236

[grin-13] Genus Mentzelia L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-11-05].