Metapoznanie (ang. metacognition) – pojęcie z zakresu psychologii, filozofii umysłu i kognitywistyki. Ogólnie rozumiane jako poznanie własnych procesów poznawczych, ich monitorowanie, regulowanie oraz kontrola.
Przyjmuje się, że badania w dziedzinie metapoznania zostały zapoczątkowane pod koniec lat siedemdziesiątych XX wieku przez amerykańskiego psychologa Johna H. Flavella, który w 1979 r. w czasopiśmie "American Psychologist" opublikował artykuł pt. Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry. W artykule tym badacz zwracał uwagę na deficyty małych dzieci w dziedzinie metapoznania, sugerując, że rozwój kompetencji w tej dziedzinie jest jednym z ważnych elementów rozwoju poznawczego najmłodszych. Stworzył też pierwszą definicję metapoznania, które miało być wiedzą i regulacją procesów poznawczych.
Wyróżnił kilka wymiarów metapoznania:
Ann Leslie Brown podzieliła metapoznanie na dwie kategorie:
Wiedzę o procesach poznawczych – refleksję na temat zdolności i czynności poznawczych; odpowiada ona metapoznawczej wiedzy i doświadczeń z teorii Flavella. Badaczka uznaje tę cechę za dość stabilną i niezmienną w trakcie życia jednostki.
Mechanizmy samoobserwacji – uruchamiające się w czasie nauki lub rozwiązywania problemów, zajmujące się regulacją procesów poznawczych; odpowiadają flavellowskim działaniom, celom i zadaniom. Podlega zmianom w trakcie życia jednostki – dziecko i dorosły różnią się między sobą sytuacjami uaktywniającymi ten proces – jednakże zależy też od obecnego stanu jednostki.
To na stworzonym przez nich modelu i sposobie organizacji badań opiera się współczesna nauka o metapoznaniu. Zaproponowali teoretyczny mechanizm, w którym metapoznawczy system składa się z dwóch struktur: metapoziomu i poziomu niższego, a także przepływu informacji między nimi.
Według Nelsona i Narensa metapoziom zawiera w sobie:
Relacje między inteligencją i metapoznaniem nie zostały jednoznacznie określone. Według niektórych badaczy umiejętności poznawcze są integralną częścią inteligencji, bądź też jej przejawem – jako zdolność do uczenia się bądź dostęp do zasobów poznawczych. Posługując się podziałem Cattela na inteligencję płynną i skrystalizowaną, ciężko jest umieścić metapoznanie w jednej z nich – może się bowiem mieścić w płynnej, gdyż jest nieodłączną zdolnością bytu jednostki, więc też jak inteligencja płynna, niezależną od doświadczenia; bądź też skrystalizowanej – ponieważ rozwija się w trakcie życia oraz może być ćwiczona. Według triarchicznej teorii inteligencji Sternberga metapoznanie mieściłoby się w subteorii składników – metaskładników odpowiadających za przetwarzanie informacji.
Dodatkowo, poziom zdolności metapoznawczych jest jednym z najbardziej rzetelnych miar predykcyjnych osiągnięć szkolnych i akademickich, co dodatkowo łączy go z ilorazem inteligencji.
Procesy metapoznawcze badane są w obszarze pamięci pod nazwą "metapamięć". Wymienia się też różne sposoby pomiaru metapoznania:
Dokonania w tej dziedzinie pozwalają na wykorzystywanie ich w usprawnianiu procesów uczenia i nauczania, mając zastosowanie nie tylko w edukacji, ale także przy dostosowywaniu warunków nauczania dla osób z różnego rodzaju zaburzeniami.
Zauważono także, że pacjenci z amnezjami (jak np. Alzheimer), zachowują metapoznanie pamięci.
Badania nad metapoznaniem prowadzone są w różnych nurtach współczesnej psychologii. Szczególnie intensywnie zjawisko to badane jest w obszarze psychologii edukacji, klinicznej i rozwojowej. Charakterystyka badań, jak i sama definicja metapoznania, różni się między dziedzinami.
Według Koriata istnieje pięć kategorii pytań, którymi zajmuje się psychologia poznawcza w kontekście metapoznania:
W badaniach nad metapoznaniem często porusza się też kwestie uczenia mimowolnego, metapamięci, rozwiązywania problemów, podejmowania decyzji, świadomości, kontroli poznawczej czy efektu Dunninga-Krugera.
Psychologia poznawcza przyczyniła się zrozumienia, jak ludzie monitorują i kontrolują swoje procesy poznawcze.
Metapoznanie jest jeszcze terminem mało eksplorowanym w polskiej nauce. Badaniem i publikacjami na temat metapoznania zajmuje się prof. Ewa Czerniawska. W Laboratorium C-lab działającym przy Uniwersytecie Jagiellońskim prowadzone są badania nad wzajemnymi oddziaływaniami między metapoznawczą regulacją a monitorowaniem. Działające przy Uniwersytecie SWPS w Warszawie laboratorium LaMELab zajmuje się badaniem pamięci i metapoznania.