Metoda interlingwy

Metoda interlingwy – zawiera zasady wyboru słownictwa dla Języka Międzynarodowego, jego standaryzacji, a także zasady wyboru afiksów oraz zasady słowotwórstwa. Została opracowana przez International Auxiliary Language Association i posłużyła do stworzenia słownika interlingwy. Współcześnie została wykorzystywana do stworzenia innego języka międzynarodowego, interslavic.

Historia

Słownik interlingua-angielski pod redakcją A. Godego, we wstępie do którego została wyłożona metodologia interlingwy.

Metodologia interlingwy została opisana w wydanym w 1951 roku Interlingua-English Dictionary pod redakcją Godego. Trudno jednoznacznie przypisać autorstwo metody interlingwy. Najprawdopodobniej została wypracowana na przestrzeni lat przez wielu uczonych, pracowników i współpracowników IALA. We wstępie do Słownika interlingwy Gode pisze, że położenie fundamentów pod metodę interlingwy zawdzięcza się E. Clarkowi Stillmanowi oraz dr Andre Martinetowi. Wiele innych osób wymienionych przez Godego miało swój udział w powstaniu Słownika. W końcowym okresie prac nad słownikiem interlingwy to Gode kierował pracami IALA i to on zredagował Słownik.

Słownictwo

Wstęp

Gode oraz jego poprzednicy i współpracownicy wypracowali ścisłą metodę wyboru słów dla Języka Międzynarodowego, ich formy i znaczenia. Językami źródłowymi lub tzw. kontrolnymi interlingwy były angielski, francuski, hiszpański, portugalski oraz włoski. Słowa z języków źródłowych spełniały wymogi międzynarodowości jeżeli występowały w 3 językach kontrolnych, przy czym hiszpański i portugalski były liczone jako co najwyżej 1 wraz z korespondującym znaczeniem. Rosyjski i/lub niemiecki mogły zastąpić 1 z 3 języków. Spełnianie wymogów międzynarodowości nie przesądzało jeszcze o formie słowa.Ta była określana w oparciu o tzw. prototypy.

Wymogi międzynarodowości

Potencjalne słowo jest uznawane za międzynarodowe jeżeli występuje w co najmniej 3 z języków źródłowych wraz z takim samym lub bardzo podobnym znaczeniem, przy czym hiszpański i portugalski są liczone jako co najwyżej 1 język. Traktowanie hiszpańskiego i portugalskiego efektywnie jako jeden język nie wynika z uprzedzenia wobec tych języków, tylko z tego że są one w piśmie bardzo do siebie podobne, a więc w przeciwnym razie uzyskany słownik bardzo mocno by faworyzował języki iberyjskie. Niemiecki i/lub rosyjski mogły zastąpić jeden język anglo-romański. Innymi słowy słowo jest uznawane za międzynarodowe jeżeli występuje w co najmniej 3 językach kontrolnych (hiszpański i portugalski liczone jako co najwyżej 1) lub w 2 językach kontrolnych oraz w niemieckim i/lub rosyjskim.

Przykładem międzynarodowych słów z podobnym, ale nie identycznym znaczeniem są ang. liberty oraz fr. liberté. Nie mają identycznego znaczenia, co wynika ze specyficznej amerykańskiej tradycji, ale mają podobne znaczenie i na potrzeby interlingwy mogą zostać uznane za korespondujące ze sobą słowa.

Przy wyszukiwaniu korespondujących słów nie ograniczono się wyłącznie do współczesnego słownictwa, ale także przeszukiwano wyrazy historyczne. Przykładowo współczesny fr. czasownik tuer (= zabić) nie wykazuje żadnego związku z wł. uccidere, ale dawniej w języku francuskim istniał czasownik occire. Podobnie, we współczesnym hiszpańskim zabić to matar, ale starszy czasownik przetrwał częściowo w postaci imiesłowu occiso.

Słowa nie muszą istnieć faktycznie w językach kontrolnych, wystarczy, że istnieją w nich potencjalnie. Przykładowo uczący się ang. znając słowa takie jak visible, visibility, versatile, versatility może być zaskoczony, że angielskiemu proximity nie odpowiada słowo *proxime lub *proximous. Słowo *proxime istnieje w języku ang. potencjalnie, ponieważ w ang. istnieje słowo proximity. Taka potencjalna obecność jest uznawana za satysfakcjonującą tak długo, jak długo hipotetyczny wyraz ma swój realnie występujący odpowiednik w co najmniej jednym z pozostałych języków źródłowych (w tym przypadku np. prossimo w j. wł.).

To samo rozumowanie stosuje się, gdy to wyraz "podstawowy" jest w pełni międzynarodowy, a wyraz pochodny istnieje tylko "potencjalnie".

Forma

Jako międzynarodowe słowa są włączane do interlingwy tzw. prototypy. Prototyp to najbliższy historyczny lub teoretyczny wspólny przodek wyrazów z języków kontrolnych, przy czym musi spełnić kilka warunków. Przede wszystkim prototypy muszą być wolne od charakterystyk typowych tylko dla języka źródłowego. Przykładowo prototyp ang. statistics i fr. statistique musi być pozbawiony cech typowych wyłącznie dla języka ang. i fr. i musi mieć formę dla której ang. statistics i fr. statistique będą tylko odstępstwami od prototypu niosącymi cechy wynikające z historycznego rozwoju tych języków.

Prototypy w większości przypadków są równe formom łaciny ludowej, ale nie są z nimi tożsame. Przykładowo prototypem fr. terre, hisz. tierra i wł. oraz por. terra jest terra. Końcówka -e jest tylko charakterystyką j. fr., podczas gdy dyftong ie jest charakterystyką j. hisz. Prototyp terra wygląda jak wyraz łaciński, portugalski i włoski, ale taki nie jest. Gdyby dyftong ie był cechą także włoskiego i francuskiego, wtedy prototypem byłoby *tierra, a nie terra.

Prototypy muszą ponadto być zgodne z wyrazami pochodnymi. Przykładowo, gdyby przy określaniu prototypów nie uwzględniano wyrazów pochodnych, to prototypem hiszpańskiego tiempo, włoskiego i portugalskiego tempo, francuskiego temps byłoby *tempus lub (po wyłączeniu francuskiego) *tempo. Ponieważ jednak przymiotnikiem od tych wyrazów występującym w językach kontrolnych jest temporal (lub jego warianty) to szukanym prototypem jest tempore. Prototyp tempore po dodaniu sufiksu -al daje temporal.

Innym przykładem jest włoskie cuore, hiszpańskie corazón, portugalskie coração, cor, francuskie cœur. Ich prototypem nie jest *core, które by odpowiadało cor, coris łaciny ludowej (zamiast łacińskiego cor, cordis), ale corde, ponieważ przymiotnikiem występującym w językach źródłowych jest cordial. Stąd corde -> cordial.

Znaczenie

Samo istnieje wyrazów spokrewnionych w językach źródłowych jeszcze nie jest wystarczającym powodem do tego, żeby je włączyć do słownika interlingwy. Przykładem są wł. piangere, hisz. plañir, fr. plaindre oraz (archaiczne i dialektalne) ang. to plain. Wszystkie pochodzą od łacińskiego plangere, jednak ich znaczenie ewoluowało i wszystkie te wyrazy dziś znaczą co innego. Z tego powodu prototyp planger nie jest włączony do słownika interlingwy. Ściślej: widnieje w słowniku interlingwy, ale nie ma przypisanego żadnego znaczenia. Natomiast czasownik zwrotny planger se (= narzekać) już należy do interlingwy, ponieważ znaczy to samo we wszystkich językach romańskich.

Znaczenie, jakie jest przypisywane włączonemu do interlingwy prototypowi jest wspólnym elementarnym znaczeniem z języków kontrolnych.

Afiksy

Wstęp

Dokładnie ta sama metodologia, która została zastosowana do słownictwa, została zastosowana w przypadku prefiksów i sufiksów. Jako prefiksy i sufiksy zostały włączone do interlingwy prototypy prefiksów i sufiksów z języków źródłowych.

Afiksy, podobnie do słownictwa, muszą być wolne od cech typowych tylko dla jednego języka. Przykładem jest sufiks -ale pochodzący od łacińskiego sufiksu -alis. Pełna forma tego sufiksu zachowała się wyłącznie w j. włoskim. We wszystkich pozostałych językach źródłowych występuje wersja skrócona -al. Stąd prototypem włączonym do interlingwy jest -al.

Bardziej skomplikowanym przykładem są sufiksy pochodzące od równoległego łacińskiego sufiksu -ilis. Ten sufiks również występuje w języku włoskim zawsze z końcowym -e, ale w pozostałych językach źródłowych jest rozbity na dwa sufiksy:

  • ang. civil vs agile,
  • hisz. civil, ágil,
  • wł. civile, agile,
  • fr. civil, agile.

To prowadzi do włączenia do interlingwy dwóch prototypów: sufiksów -il oraz -ile. Końcowe -e lub jego brak służy efektywnie do rozróżnienia akcentu na ostatnią sylabę (sufiks -il) od akcentu na trzecią od końca sylabę (sufiks -ile).

Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku końcowego -e po r oraz n:

  • automobile vs infantil, 
  • ordine vs asinin,
  • arbore vs professor.

Sufiksy bezokoliczników

Łacińskie sufiksy bezokoliczników -are, -ere, -ire zachowały się w pełni wyłącznie we włoskim. W pozostałych językach źródłowych występują w wersji skróconej: francuskie -er, -re, -ir, hiszpańskie i portugalskie -ar, -er, -ir. Stąd prototypami sufiksów bezokoliczników są -ar, -er, -ir.

Ponieważ prototyp -er jest w językach źródłowych de facto rozbity na dwa warianty: -er oraz -ere/-re, to istniała teoretyczna możliwość włączenia do interlingwy dwóch sufiksów: -er oraz -ere, które podobnie do sufiksów -il, -ile itp. rozróżniałyby akcent oraz etymologię wyrazów, ale Słownik interlingwy nie robi takiego rozróżnienia.

Sufiksy przymiotników

W przypadku niektórych przymiotników sprawa jest prosta: ang. i fr. grand, hiszp., port. i wł. grande daje prototyp grande. Jednakże np. ang. i fr. saint, hiszp., port. i wł. santo dałoby prototyp *sancto, podczas gdy ang. saint, fr. sainte, hisz., port. i wł. santa dałoby prototyp *sancta. Prototypy sancto i sancta są akceptowalne w interlingwie jako rzeczowniki, jednak jako przymiotniki zostały połączone na potrzeby gramatyki interlingwy, która nie rozróżnia rodzaju gramatycznego we wspólny przymiotnik sancte.

Słowotwórstwo

Do oryginalnego Słownika interlingwy zostały włączone wyłącznie wyrazy pochodne, które istnieją realnie w co najmniej jednym języku źródłowym, ale Słownik interlingwy dopuszcza swobodne słowotwórstwo w oparciu o istniejące słownictwo przy logicznym zastosowaniu prefiksów i sufiksów tak długo jak uzyskane słownictwo ma logiczny sens i jest użyteczne np.

Można by pójść o krok dalej i utworzyć takie konstrukcje jak

ale ich użyteczność byłaby wątpliwa.

Zapożyczenia

Zapożyczenia z wcześniejszych języków pomocniczych

Słownik interlingwy (IED) stwierdza, że część słownictwa z wcześniejszych języków pomocniczych nie wydaje się być sprzeczna z metodologią interlingwy i została włączone do Słownika jako zapożyczenia. Dotyczy to głównie partykuł. Takie wyrazy są w Słowniku interlingwy oznaczone nawiasami kwadratowymi. Przykłady:

  • yo,
  • esque,
  • anque,
  • ci,
  • pois,
  • depois.

W późniejszym okresie do interlingwy weszło trochę zapożyczeń z occidentalu. Nie są wymienione w IED, ale są w użyciu i są wymienione w innych słownikach. Przykłady to besonio (= potrzeba), besoniar (= potrzebować), micre (= mały).

Zapożyczenia z języków naturalnych

Do Słownika interlingwy zostało włączonych wiele zapożyczeń z języków naturalnych. W Słowniku obok zapożyczenia widnieje oznaczenie języka z jakiego się wywodzą. Szczególnie produktywny tutaj był j. francuski. Przykłady zapożyczeń:

  • z francuskiego: defaite, portrait, amateur, chef, adieu, adresse, affaire, brochure, jargon,
  • z włoskiego: dilletante, razzia, schizzo, torso,
  • z angielskiego: club, film, magazine,
  • z hiszpańskiego: cañon, embargo, guerrilla,
  • z rosyjskiego: soviet, intelligentsia,
  • z holenderskiego: referendum, addendum,
  • z czeskiego: robot,
  • z języka łacińskiego: ad rem, ad hoc, a posteriori, a priori, ave!, cum grano salis.

Ich wymowa jest taka jak w językach, z których pochodzą. Znaki diakrytyczne w zapożyczeniach są pominięte, jeżeli nie są potrzebne do rozróżnienia wymowy (np. defaite zamiast fr. défaite).

Bywa, że od zapożyczeń pochodzą wyrazy pochodne, np.:

  • defaite -> defaitismo, defaitista,
  • portrait -> portraitar, portraitista,
  • adresse -> adressar,
  • schizzo -> schizzar.

Współczesność

Współcześnie metodologia interlingwy została wykorzystana do stworzenia innego języka pomocniczego, interslavic.

Bibliografia

Przypisy

  1. ↑ Gode, Interlingua English Dictionary, 1951, L, Cytat: Very essential portions of the groundwork on which we have built were laid out by Mr. E. Clark Stillman whom I feel privileged to have as a friend and whom I am eager to acknowledge as a teacher in the field of interlinguistics. The Dictionary is likewise indebted to a number of fundamental ideas originally formulated by Dr. André Martinet. (ang.).
  2. ↑ Interlingua English Dictionary, 1951, L, Cytat: The compilation of a dictionary is a bird of a different feather. It exceeds the productive capacity of a weekend and possibly that of a lifetime. This Dictionary, at any rate, cannot be imagined as the work of a single author. It represents staff work and staff collaboration. (ang.).
  3. 1 2 3 4 Gode, Interlingua-English Dictionary, Cytat: In sum, a preliminary fomulation of the criterion of internationality runs as follows: A word is to be accepted as international when its presence is attested - in corresponding forms and with corresposnding meanings - in at least three of the language units, Italian, Spanish and/or Portuguese, French and English, with German and Russian as possible substitutes. (ang.).
  4. ↑ Gode, Interlingua-English Dictionary, XXVI, Cytat: German or Russian may take place of any of the Anglo-Romance source untis. (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 Gode, Interlingua-English Dictionary.
  6. 1 2 Gode, Interlingua-English Dictionary, Cytat: The same reasoning could not apply if the adjective in back of proximity did not exist anywhere. On the other hand it does apply in the cases where the situation is reversed, that is the simple word is fully international while it is the derivative which is merely "potentially" available. (ang.).
  7. 1 2 3 4 Gode, Interlingua-English Dictionary, Cytat: Summary of Definitions (...) 2. Form - The form under which a duly admitted word enters the international vocabulary is the prototype or [in other words] nearest documented or theoretical ancestor form common to all its variants as well as to the stems of their derivatives in the contributing languages; it is determined in such a way that its variants in the source languages and the stems of their derivatives deviate from it only in accordance with the characteristic behavior of the languages they represent - with the proviso that the resultant form must never be conditioned by a trait restricted to one single contributing variant. (ang.).
  8. ↑ Gode, Interlingua-English Dictionary, XXXIII, Cytat: If this teature is to be generally characteristic of the international language, derivatives must always be made to have a bearing on the prototype forms that conctitute its vocabulary. For instance, the prototype of Italian tempo, Spanish tiempo, Portuguese tempo, French temps, must, in view of the derivaties, become tempore, despite the fact that the nearest common ancestor form of those varians is tempus - or at least, if French is disregarded, tempo. (ang.).
  9. ↑ Gode, Interlingua-English Dictionary, XXXIII, Cytat: Italian cuore, Spanish corazon, Portuguese coração, cor, French cœur do not appear as core, which would reflect the Vulgar Latin declension cor, coris (instead of classical cor, cordis) but are standardized as corde, in view of the derivative cordial, a Medieval Latin formation with the suffix -ial on the stem corde..
  10. ↑ Gode, Interlingua-English Dictionary, XL, Cytat: The meaning to be established for a given international word is the nuclear concept which its ethnic-language variants have in common. (ang.).
  11. 1 2 Alexander Gode, Interlingua English Dictionary, 1951, XXX, Cytat: Terminations.—Like all other formative elements, suffixes too appear in fixed prototype forms which do not vary erratically from one ease to another. (ang.).
  12. 1 2 3 4 Alexander Gode, Interlingua English Dictionary, 1951, XXX-XXXI, Cytat: The common form from which the suffix represented by English -al has evolved in the various languages 1s a form technically known as the crude form of the Latin oblique cases of -alis, that is to say -ale. This -ale is the ancestor of all the contributing variants but its full spelling is maintained only by Italian. All the other control languages omit the final -e. Therefore the prototype serving as the international form of the suffix omits it likewise and appears as -al. (ang.).
  13. 1 2 3 4 Alexander Gode, Interlingua English Dictionary, 1951, XXXI, Cytat: Somewhat more complex is the case of the parallel suffix evolved from Latin -ilis. It, too, appears in Italian with a final -e in all cases, but the alignment of a pair of illustrations like English civil, agile, Spanish coil, ágil, Italian civile, agile, and French civil, agile leads to the introduction of two prototype forms, the one, -il, bearing the stress and omitting the final -e; the other, -ile, equipped with a final -e and occurring after a stressed syllable. (ang.).
  14. ↑ Alexander Gode, Interlingua English Dictionary, 1951, XXXI, Cytat: These data can be looked at inversely so that—as a general rule applying to the forms entered in this dictionary—a final -e after -l(and likewise after -n- and -r-) turns out to be an indication that the stress must fall on the third last syllable, as in agile (as against civil), in automobile (as against infantil), as in ordine (as against asinin), as in arbore (as against professor), etc.—See also under Pronunciation," p. liu below..
  15. 1 2 Alexander Gode, Interlingua English Dictionary, 1951, XXXI, Cytat: As in the case of -al and -il, it is again only Italian that retains the final -e systematically. Since, however, English absorbs Romance verbs as a rule without the Romance infinitive termination, it cannot assist French and the Iberian languages to overrule the conservation of the final -e. If this English “abstention” is not to allow Italian to settle the question in favor of its own unique usage, there remains only the possibility to let the prototype forms of the infinitive follow the model of comparable cases, as for instance that of the suffixes -al and -il. Thus the prototype forms of the infinitive terminations appear as -ar, -er and -ir. (ang.).
  16. ↑ Alexander Gode, Interlingua English Dictionary, 1951, XXXI-XXXII, Cytat: Since the subdivision of Latin -ere verbs in two groups with the stress on the penult and antepenult respectively is clearly traceable within the sphere of the modern Romance languages, the prototype of the infinitive termination might be determined for each of the two cases separately. The resulting distinction of verbs in -er with the stress on the last syllable and a smaller group of verbs in -ere with the stress on the antepenult would largely correspond to two types of derivation. The verbs in -er would show “weak” derivatives in -itplus -ion, -ive, -ura, etc., while the verbs in -ere would build such derivatives by adding -20n, -?ve, -ura, etc. to a “strong” or modified stem. In this Dictionary no such distinction has been made. (ang.).
  17. 1 2 3 Alexander Gode, Interlingua English Dictionary, 1951, XXXII, Cytat: The prototype of English, French grand, Italian, Spanish, Portuguese grande emerges smoothly as grande. However, in cases like that of the international word corresponding to English saint, the outcome 1s undecided because here the original inflectional system of Latin survives in all the Romance languages not only with a distinct form for the plural but also with distinct masculine and feminine forms. The adjectival prototype of English, French saint, Spanish, Portuguese, Italian santo would be *sancto, but that of English saint, French sainte, Spanish, Portuguese, Italian santa would be *sancta. When used as nouns to represent a male or female saint, the forms sancto and sancta are satisfactory. But with adjectival functions they would be usable only if the grammar of the international language were to keep up a corresponding gender distinction.(...) All adjectives are treated as though Latin and the Romance languages knew only the one type of adjective in which there 1s no distinction between masculine and feminine. The resulting dictionary entries exhibit no difference in termination between the types grande and sancte. (ang.).
  18. 1 2 Gode, Interlingua English Dictionary, XLVIII, Cytat: Although the present Dictionary does not include words totally devoid of support in the contributing source languages, there is no reason why the user should not operate freely with the derivational and compounding devices placed at his disposal. (ang.).
  19. 1 2 3 Alexander Gode, Interlingua English Dictionary, 1951, XLIX, Cytat: Several older auxiliary-language systems operate with forms, especially of conjunctions, prepositions, pronouns, and nonderived adverbs, which do not appear to be incompatible with the principles of assemblage adopted for this Dictionary. All such forms have been included. They are given in brackets; the interlinguistic systems from which they were taken have not been identified. (ang.).
  20. 1 2 Interlingua English Dictionary online, Union Mundial pro Interlingua.
  21. 1 2 Piet Cleij, Lista 51,5 tys słów sporządzona na podstawie Słownika Interlingua-Holenderski autorstwa Pieta Cleija [online] (interlingua).
  22. ↑ Paweł Wimmer (red.), Dictionario Interlingua-Polonese.
  23. 1 2 Alexander Gode, Interlingua English Dictionary, 1951, LIII, Cytat: Unassimilated guest words, that is, foreign or borrowed words which are identified in the Dictionary as to their origin, retain the pronunciation and spelling of the language of origin. "The original diacritical signs are omitted when the languages which have borrowed such words dispense with them too. "They do so when the resulting simplified spelling suffices to suggest the intended pronunciation; e.g. defaite for French défaite, but kümmel as in German. (ang.).