Mitreum

Wnętrze mitreum w Ostii

Mitreum (łac. mithraeum) – świątynia poświęcona perskiemu bogu Mitrze, budowana na terytoriach cesarstwa rzymskiego w II–V wieku.

Były to świątynie naśladujące groty skalne, zagłębione poniżej terenu, często kute w skale w postaci hypogeum albo budowane częściowo pod ziemią. Z przedsionka prowadziło kilka stopni do podłużnej nawy zakończonej apsydą, gdzie odbywały się obrzędy przed posągiem bóstwa albo reliefem przedstawiającym Mitrę zabijającego kosmicznego byka.

Podziemne świątynie miały postać prostokątnej komnaty o trójdzielnym planie, w której wgłębioną część środkową (rów) otaczały obustronnie ławy przeznaczone dla wyznawców. W najdalszym końcu pomieszczenia umieszczano symboliczne wyobrażenie bóstwa. Przed tym wizerunkiem Mitry Tauroktonosa (dosł. „zabijający byka”) odprawiano obrzędy, wśród których do najważniejszych należały chrzest z krwi ofiarnego byka oraz rytualny posiłek.

Scena taurobolium przedstawiana była w postaci malowidła, płaskorzeźby bądź grupy rzeźbiarskiej ukazujących młodzieńca w perskim stroju w scenie walki z potężnym bykiem (symbolem niszczącej siły), którego krew rodzącą pożyteczne rośliny, spija wąż (alegoria nasiąkającej życiodajnym płynem ziemi rodzicielki). Obok dobra powstaje również zło ukazane symbolicznie w postaci skorpiona zatruwającego jadem byczą spermę, która także wsiąka w ziemię. Wymagający surowej moralności kult misteryjny, werbujący do tzw. militia dla służby bóstwu i dobru, zyskał w cesarstwie szczególną popularność w wojsku i wraz ze swymi świątyniami rozprzestrzenił się nawet w odległych prowincjach cesarstwa, gdzie stacjonowały rzymskie legiony.

Zobacz też