NASAMS (National Advanced Surface-to-Air Missile System), znany także jako Norwegian Advanced Surface-to-Air Missile System – lądowy system obrony powietrznej krótkiego i średniego zasięgu opracowany przez Kongsberg Defence & Aerospace (KDA) oraz RTX Corporation. System przeznaczony jest do zwalczania bezzałogowych statków powietrznych (UAV), śmigłowców, pocisków manewrujących, UCAV oraz samolotów, wykorzystując szeroki zakres istniejących typów pocisków.
NASAMS był pierwszym zastosowaniem wersji naziemnej pocisku AIM-120 AMRAAM (Advanced Medium Range Air-to-Air Missile). NASAMS 2 stanowi zmodernizowaną wersję systemu, zdolną do użycia Link 16, pozostającą w służbie operacyjnej od 2007 roku. Według stanu na 2022 rok NASAMS 3 jest najnowszą modernizacją. Wersja wdrożona w 2019 roku dodała zdolność odpalania pocisków AIM-9X Sidewinder oraz AMRAAM-ER, a także wprowadziła mobilne, transportowalne drogą powietrzną wyrzutnie. NASAMS wykazuje interoperacyjność z systemami dalekiego zasięgu, takimi jak Patriot.
Rozwój
Rozwój NASAMS rozpoczął się w latach 80. XX wieku, gdy Kongsberg Defence & Aerospace (KDA) podjęła współpracę z Hughes Missile Systems oraz Hughes Aircraft Ground Systems Group i zainicjowała program jako przedsięwzięcie kooperacyjne na potrzeby Królewskich Norweskich Sił Powietrznych (RNoAF). W pierwotnej koncepcji NASAMS miał zastąpić dwa stanowiska systemu Nike Hercules w obronie południowych baz lotniczych Norwegii, współdziałając z samolotami F-16 w warstwowym systemie obrony.
Zintegrowany system dowodzenia i kierowania (battle management C2), oparty na komputerach KS500F oraz konsoli sterowania KMC9000 z dwoma kolorowymi monitorami CRT, opracowano pierwotnie na potrzeby programu Norwegian Adapted Hawk (NOAH), będącego modernizacją systemu MIM-23B Improved Hawk (półaktywna radiolokacyjna głowica naprowadzająca). System ten integrował istniejący radar oświetlający AN/MPQ-46 High Power Illuminator Doppler Radar (HPIR) z radarem artyleryjskim AN/TPQ-36(inne języki) (counter-battery), zmodyfikowanym do roli trójwymiarowego radaru dozoru przestrzeni na małych wysokościach dzięki modernizacji oprogramowania TPQ-36A.
NOAH wdrożono w Luftforsvaret w 1986 roku jako rozwiązanie pomostowe w okresie rozwoju NASAMS; system był operatywny do zastąpienia przez NASAMS w 1995 roku.
Pocisk MIM-23B zastąpiono pociskiem AMRAAM z aktywnym naprowadzaniem radiolokacyjnym, wykorzystującym także układ nawigacji inercyjnej w fazie początkowej podejścia. Radar TPQ-36A zmodernizowano do obrotowej konfiguracji AN/MPQ-64 Sentinel. Próby odpaleń przeprowadzono w czerwcu 1993 roku. Wstępną gotowość operacyjną osiągnięto pod koniec 1994 lub na początku 1995 roku. Pełne wdrożenie operacyjne nastąpiło w 1998 roku.
Ulepszony NASAMS 2 opracowano w latach 2000. i wprowadzono do służby w 2007 roku. Trzecia generacja, NASAMS 3, powstała w latach 2010. i została wprowadzona w 2019 roku.
NASAMS pierwszej generacji
System integrował amerykański radar obrony powietrznej TPQ-36A(inne języki) (3D, pasmo X) oraz pociski AMRAAM z norweskim systemem zarządzania walką C4I (command, control, communication, computers and intelligence) o nazwie FDC (Fire Distribution Center). FDC połączone z radarem tworzyło „Acquisition Radar and Control System” (ARCS). Zdolności NASAMS wzmacniała sieciowa i rozproszona architektura systemu. Moduł w schronie (shelter module) mieścił dwie identyczne konsole dla Tactical Control Officer (TCO) oraz Tactical Control Assistant (TCA).
Pocisk AMRAAM odpalano z holowanej wyrzutni z sześcioma kontenerami; standardowy AMRAAM miał zasięg poziomy do 25 kilometrów (16mi). Inne źródła podają zasięg „ponad 15km” oraz 40km dla wariantu o zwiększonym zasięgu.
Pod koniec lat 90. RNoAF utworzyły zintegrowany lądowy system obrony powietrznej znany jako Norwegian Solution (NORSOL), łącząc stanowiska ARCS NASAMS z dwoma innymi systemami obrony powietrznej za pomocą przewodów polowych i łączności radiowej. Podporządkowane systemy obejmowały przenośny zestaw rakietowy RBS 70 (naprowadzanie w wiązce lasera) oraz armatę Bofors 40mm L/70, kierowaną przez system kierowania ogniem Oerlikon Contraves FCS2000 z radarem monopulsowym śledzącym typu dopplerowskiego. Rozwiązanie integrowało wszystkie trzy systemy (NASAMS, RBS 70 oraz L70/FCS2000).
NASAMS 2
Hiszpańska wyrzutnia NASAMS 2 podczas parady wojskowej w 2009 roku
RNoAF wraz z KDA przeprowadziły modernizację typu mid-life update na początku lat 2000., określaną jako NASAMS 2. Zmodernizowaną wersję przekazano RNoAF w 2007 roku. Kluczową różnicą względem wcześniejszej wersji było zastosowanie standardowych taktycznych łączy danych (Link 16, Link 11, JREAP, ATDL-1 itp.), a także ulepszonego radaru naziemnego.
Pełna bateria NASAMS może obejmować do dwunastu wyrzutni (LCHR), do ośmiu radarów, do czterech pojazdów kontrolnych, cztery sensory elektrooptyczne oraz Tactical Control Cell (TCC).
Ulepszony radar Sentinel dysponuje szerszym zakresem częstotliwości, zmienną prędkością obrotu oraz większą zdolnością wykrywania i śledzenia celów. Platforma radaru jest przewożona na przyczepie z własnym zasilaniem i może być holowana przez różne pojazdy. Każdy radar może niezależnie przetwarzać i dystrybuować dane, a także być łączony za pomocą łączy radiowych, kablowych, poprzez Multi Rolle Radio lub przez TADKOM.
Elektrooptyczny sensor Rheinmetall MSP600
Sensor elektrooptyczny MSP500 firmy Rheinmetall jest wyposażony w dalmierz laserowy oraz kamerę TV, a także zmodernizowaną kamerę termowizyjną. Umożliwia to odpalanie pocisków pasywnie, co zostało pomyślnie przetestowane. MSP600 to nowszy, lżejszy wariant z cyfrowym przetwarzaniem sygnałów; jest używany przez kilka państw.
Stanowiska FDC mogą tworzyć sieć z geograficznie rozproszonymi sensorami i stosować centralizowaną lub rozproszoną fuzję danych do przetwarzania ścieżek radarowych i budowania pełnego obrazu sytuacji powietrznej dla Tactical Control Officer (TCO). Każde stanowisko dowodzenia zawiera dwa kolorowe wyświetlacze z zadaniowym interfejsem CTOC. System kierowania może odłączyć się od sensorów w celu zmniejszenia wykrywalności.
Operatorzy mogą przełączyć się do roli scentralizowanego ośrodka dowodzenia, uruchamiając oprogramowanie GBADOC. Opcjonalny pojazd Tactical Control Center (TCC), podobny do Battalion Operations Center (BOC) dla modernizacji Hawk XXI, obejmuje trzecie stanowisko dowodzenia do tej roli.
Moduły sterowania mogą być montowane na różnych pojazdach. Każdy moduł może automatycznie wyznaczać pozycję, używając elektronicznego kompasu północnego (electronic northfinder) oraz odbiornika GPS.
NASAMS 3
W kwietniu 2019 roku RNoAF wdrożyły zmodernizowany system NASAMS 3. W maju 2019 przeprowadzono pierwsze testy strzelań bojowych.
NASAMS 3 obejmuje zmodernizowane stanowisko FDC, w tym konsolę „ADX” z ergonomicznymi elementami sterowania oraz trzema 30-calowymi wyświetlaczami płaskimi. Przeprojektowana wyrzutnia kontenerowa Mk 2 może odpalac krótkiego zasięgu pociski AIM-9X Sidewinder Block II oraz AMRAAM-ER z prowadnic startowych LAU-127(inne języki), oprócz AIM-120 AMRAAM. AMRAAM-ER jest modernizacją o zwiększonym zasięgu, opartą na silniku rakietowym Evolved Sea Sparrow Missile oraz dwustopniowej głowicy naprowadzającej AMRAAM, poszerzającej obszar zwalczania (wzrost maksymalnego zasięgu o 50% i maksymalnego pułapu o 70%). Według przywoływanych źródeł maksymalny zasięg oceniano na około 50km. Pocisk o zwiększonym zasięgu ma większą zdolność zwalczania celów szybkich i wykonujących gwałtowne manewry. W maju 2019 AIM-9X Block II został testowo odpalony z wyrzutni NASAMS w kierunku celów na Andøya Space Center(inne języki) w Norwegii.
Opracowano nową konfigurację krótkiego zasięgu określaną jako „Mobile Ground Based Air Defense System” do początkowego wdrożenia wraz z Brigade Nord w Norweskich Wojskach Lądowych. Każda bateria obejmuje sześć mobilnych wyrzutni pocisków IRIS-T SLS(inne języki) na pojazdach gąsienicowych oraz trzy wyrzutnie High Mobility Launcher (HML) na bazie M1152A1 HMMWV dla AIM-120 AMRAAM, pierwotnie opracowane w ramach amerykańskiego projektu SLAMRAAM(inne języki). Mogą być transportowane drogą powietrzną przez C-130 Hercules lub C-17 Globemaster.
High Mobility Launcher (HML) z czterema pociskami AIM-120 AMRAAM i dwoma AIM-9X Sidewinder
High Mobility Launcher może odpalać zarówno AIM-120, jak i AIM-9X z czterech prowadnic, a także być wyposażony w dwie dodatkowe prowadnice. Wyrzutnie IRIS-T oraz pojazdy wsparcia oparto na Armoured Combat Support Vehicle (ACSV) oraz zmodernizowanych wozach dowodzenia M113 (M577A2). Mają być wyposażone w radary pasma X XENTA-M opracowane przez Weibel Scientific.
W czerwcu 2019 Australia zamówiła lokalnie wytwarzaną wersję NASAMS 3, z radarami AESA CEA (CEATAC i CEAOPS), wyrzutniami High Mobility Launcher oraz radarami przenoszonymi na pojazdach Hawkei PMV zamiast HMMWV, a także schronami FDC produkowanymi w zakładach Raytheon Australia w Mawson Lakes. System obejmuje także AN/AAS-52 Multispectral Targeting System (MTS)-A (EO/IR) z czujnikami dzienno-nocnymi o wysokiej rozdzielczości oraz zintegrowanym dalmierzem laserowym. Australijskie Siły Zbrojne planowały przeznaczyć 2,5 mld AUD na sieć obrony powietrznej opartą na NASAMS.
W październiku 2021 Raytheon ogłosił, że NASAMS 3 zostanie zmodernizowany o radar GhostEye MR, nowy radar AESA pasma S średniego zasięgu, oparty na technologii GhostEye (wcześniej LTAMDS) rozwijaną dla systemu Patriot. W marcu 2022 Raytheon zademonstrował możliwość sparowania NASAMS z systemem broni laserowej HELWS (High Energy Laser Weapon System) do niszczenia roju dronów.
Pociski
AMRAAM jest jednym z najszerzej używanych pocisków powietrze–powietrze na świecie, a jego zapasy są większe niż w przypadku porównywalnych systemów. Ponieważ NASAMS wykorzystuje istniejące lotnicze pociski powietrze–powietrze (AIM-9 Sidewinder, AMRAAM i AMRAAM-ER), w arsenale NATO mogą znajdować się tysiące starszych pocisków, które da się odpalać z baterii NASAMS bez modyfikacji.2022-10[potrzebnyprzypis] Wariant AIM-9X obejmuje wewnętrzny układ chłodzenia, eliminując potrzebę zasilania azotem prowadnicy startowej, wymaganą w starszych wariantach.
W raporcie wskazano, że NASAMS jest „szczególnie dobrze dopasowany do Ukrainy” ze względu na duże liczby pocisków, które NATO i państwa sojusznicze mogą dostarczać, w szczególności do tego systemu obrony powietrznej. W szczególności starsze modele AMRAAM A i B zostały zastąpione, co udostępniło starsze pociski możliwe do przekazania Ukrainie. Przykładowo rząd Wielkiej Brytanii zaoferował przekazanie „setek dodatkowych pocisków obrony powietrznej”, w tym AMRAAM.
Historia użycia
Wyrzutnia rakiet NASAMS odpala pociski podczas operacji Formidable Shield, 10 maja 2023 r.
W 2017 Litwa zamówiła NASAMS-3 w celu zwiększenia własnych zdolności obrony powietrznej; dwie baterie dostarczono w 2020 roku.
W kwietniu 2017 Australia zatwierdziła ograniczony przetarg (RFT) do Raytheon Australia w celu opracowania NASAMS dla krótkiego zasięgu lądowej obrony powietrznej ADF. W czerwcu 2019 Kongsberg Defence & Aerospace AS otrzymała kontrakt o wartości 185 mln USD od Raytheon Australia na dostawę komponentów NASAMS, przy czym Raytheon Australia pełni rolę głównego wykonawcy w programie Land 19 Phase 7B. Australijska wersja NASAMS GBAD wykorzystuje lokalnie wytwarzane komponenty. Minister obrony Marise Payne ogłosiła pierwszą zgodę (first-pass approval) w kwietniu 2017. We wrześniu 2021 dwa pierwsze stanowiska FDC dla australijskiego NASAMS przeszły testy odbioru fabrycznego. W lutym 2022 ukończono kontener Mk 2 dla australijskich wyrzutni NASAMS; planowano dostarczyć trzy wyrzutnie kontenerowe w 2022 roku.
W 2019 Katar złożył zamówienie na pociski AMRAAM-ER w ramach zakupu NASAMS.
1 lipca 2022 Stany Zjednoczone, poprzez Pentagon, ogłosiły – w ramach pakietu pomocy wojskowej o wartości 820 mln USD dla Ukrainy – dostawę systemów NASAMS w ramach programu USAI (Ukraine Security Assistance Initiative) podczas inwazji Rosji na Ukrainę. Urzędnik USA wskazał, że dotychczasowe ukraińskie systemy obrony powietrznej są typu sowieckiego, więc ich utrzymanie będzie z czasem trudniejsze; działania te miały stanowić element przejścia na systemy nowocześniejsze. Dostarczane systemy mogły pochodzić z norweskich zapasów i obejmować jednostki wycofywane. Norweski minister obrony potwierdził udział Norwegii w działaniach: „Norway has previously contributed equipment and training to US donations of NASAMS to Ukraine. These donations have been highly valued and contributed to defeat missile attacks”, co potwierdzało krążące informacje o roli Norwegii w dostawach.
29 lipca 2022 Departament Obrony USA ujawnił rozpoczęcie formalnego procesu zakupu dwóch baterii NASAMS (po sześć wyrzutni) dla Ukrainy. 24 sierpnia 2022 ogłoszono przekazanie sześciu dodatkowych jednostek NASAMS „z dodatkową amunicją” w ramach USAI. Pod koniec września 2022 Pentagon wskazywał, że dostawy rozpoczną się „za około dwa miesiące”.
Pierwsze baterie NASAMS dla Ukrainy dotarły na początku listopada 2022. Pentagon stwierdził, że NASAMS osiągnął 100% skuteczności podczas rosyjskich zmasowanych uderzeń rakietowych 15 listopada 2022; prezydent Wołodymyr Zełenski wskazał, że system zestrzelił 10 z 10 celów. Rząd USA próbował pozyskać więcej systemów NASAMS z państw Bliskiego Wschodu, wskazując, że wytworzenie nowego systemu od podstaw przy bieżących mocach produkcyjnych może zająć około dwóch lat. Według CEO Raytheona Gregory J. Hayesa, systemy pozyskane z Bliskiego Wschodu miałyby zostać później zastąpione nowymi, przy czym Hayes zaprzeczał, jakoby państwa te musiały „czekać dwa lata” na nowe systemy.
W marcu 2023 Norwegia ogłosiła przekazanie Ukrainie dwóch kompletnych jednostek ogniowych NASAMS we współpracy ze Stanami Zjednoczonymi.
W kwietniu 2023 ukraińskie siły powietrzne podały, że NASAMS zniszczył ponad 100 wrogich pocisków i dronów.
W grudniu 2023 Norwegia ogłosiła przekazanie Ukrainie dodatkowych systemów NASAMS o wartości 335 mln NOK; dla przyspieszenia dostaw część systemów miała pochodzić z zapasów, a część zostać zamówiona w przemyśle zbrojeniowym. Równolegle ministerstwo obrony zdecydowało o zamówieniu bezpośrednio dla Ukrainy ośmiu wyrzutni NASAMS i czterech FDC od Kongsberg Defence & Aerospace o wartości 12,5 mld NOK.
26 lutego 2024 pierwszy ukraiński wyrzutnik NASAMS miał zostać zniszczony przez siły rosyjskie w obwodzie zaporoskim. Według stanu na 27 marca 2024 co najmniej 2 wyrzutnie NASAMS zostały zniszczone przez siły rosyjskie.
27 lutego 2024 Raytheon przeprowadził pierwsze udane odpalenie testowe AMRAAM-ER z NASAMS.
W grudniu 2024 Norwegia ogłosiła rozmieszczenie systemów NASAMS w Polsce w celu ochrony przestrzeni powietrznej nad lotniskiem w Rzeszowie, kluczowym węzłem logistycznym dla koordynacji pomocy wojskowej dla Ukrainy. Systemy NASAMS oraz norweskie myśliwce F-35 miały wspierać misję od początku grudnia 2024 do Wielkanocy 2025. W komunikacie zacytowano ministra obrony Grama, wskazującego na znaczenie obrony powietrznej w kontekście inwazji Rosji na Ukrainę.
W lutym 2025 norweskie siły zbrojne podały, że NASAMS zestrzelił 900 pocisków i dronów nad Ukrainą, przy skuteczności 94%; około 60% neutralizowanych zagrożeń miały stanowić pociski manewrujące (m.in. Ch-101, Ch-555, Kalibr, Iskander-K, Ch-59 i Ch-69).
27 kwietnia 2025 ukraińskie siły powietrzne poinformowały, że obsługa NASAMS pod dowództwem Kiryły Peretiatki przechwyciła 11 rosyjskich pocisków manewrujących w operacji trwającej mniej niż dwie minuty; jednostka miała zniszczyć łącznie ponad 150 celów powietrznych, głównie pocisków manewrujących.
Użytkownicy
Użytkownicy NASAMS 1
Użytkownicy NASAMS 2
Użytkownicy NASAMS 3
Oczekujący na dostawy
NASAMS jest zintegrowany z amerykańskim systemem obrony powietrznej obszaru stołecznego (National Capital Region) od 2005 roku.
Według stanu na wrzesień 2022 Kongsberg wskazywał, że NASAMS pozostawał w użyciu operacyjnym w Norwegii, Hiszpanii, Stanach Zjednoczonych, Holandii, Finlandii, Omanie, na Litwie, w Indonezji oraz u „jednego nieujawnionego użytkownika”. System był produkowany dla Australii, Kataru, Węgier i Ukrainy. Wskazywano także, że rozwiązanie dowodzenia i kierowania Kongsberga dla różnych systemów uzbrojenia jest używane m.in. w Polsce, Grecji i Turcji.
Duńska agencja zakupów obronnych (FMI) podpisała 27 listopada 2025 pierwszą umowę na stałe rozwiązanie lądowej obrony powietrznej, obejmującą zakup systemów NASAMS od Kongsberg; wskazywano też na wcześniejsze pozyskanie (leasing) NASAMS jako rozwiązania pomostowego.
17 grudnia 2025 system NASAMS dotarł do Flyvestation Skalstrup i został tam po raz pierwszy zaprezentowany na terenie Danii.
W lipcu 2019 Kongsberg informował o kontrakcie na dostawy NASAMS dla Kataru (Raytheon jako główny wykonawca), obejmującym m.in. kwalifikację AMRAAM-ER; Katar wskazywano jako pierwszego użytkownika AMRAAM-ER w wariancie ziemia–powietrze.
W 2020 informowano o modyfikacji kontraktu, z łączną wartością 346,5 mln USD.
Zatwierdzenie możliwej sprzedaży FMS (3 systemy NASAMS) ogłoszono 25 października 2024.
W listopadzie 2025 Departament Obrony USA informował o kontrakcie na produkcję jednostek ognia NASAMS w ramach FMS dla Tajwanu (planowane zakończenie: 2031).
Indie rozważały zakup NASAMS w 2018 roku, lecz miały zrezygnować z uwagi na wysokie koszty (około 2 mld USD za system) i skierować finansowanie na IADWS i program obrony przeciwrakietowej; kontynuowano też zakupy systemów S-400 i Barak 8(inne języki).
W 2022 Łotwa i Estonia podpisały list intencyjny dot. wspólnego zakupu systemów obrony powietrznej średniego zasięgu; NASAMS uznawano za prawdopodobnego kandydata. W maju 2023 rządy ogłosiły wspólny zakup IRIS-T SLM.
Na zakup 41 wyrzutni przewidziano 3,85 mld EUR w 2 fazach; w konkurencji były m.in. NASAMS (Kongsberg/Raytheon), VL Mica (MBDA), SPYDER (Rafael) oraz KM-SAM (Hanwha). Dla części SHORAD wybrano Spyder w lipcu 2025; oferta miała obejmować także Iron Dome.
W ramach programu Bodluv MR (kwiecień 2024) Armasuisse zwróciło się o ofertę do Kongsberg/Raytheon (NASAMS lub MGBAD); konkurencję stanowiły m.in. MBDA oraz Diehl (wariant IRIS-T SL). W lipcu 2024 Kongsberg/Raytheon oraz MBDA miały nie złożyć ofert, a Diehl wygrał postępowanie (IRIS-T SLM); Armasuisse przystąpiło do negocjacji zakupu.
.jpg)
