Numizmatyka (łac.numismatica z gr.νομισματική) – nauka pomocnicza historii zajmująca się badaniem, opisem i systematyzowaniem numizmatów, w tym: monet, banknotów oraz innych znaków pieniężnych, pod względem historycznym, estetycznym i technicznym.
Termin ten pochodzi od greckiego nomisma, co pierwotnie było nazwą bizantyjskiego złotego solida.
Przedmiotem badań naukowych jest sposób wykonania i materiał służący do wyrabiania pieniądza, umieszczane na nim napisy (inskrypcje) i wyobrażenia, a także znaczenie pieniądza jako środka wymiany. Zakres dociekań obejmuje również badanie prawa menniczego, organizacji mennic i wartości bitego w nich pieniądza, czyli wszystkie zagadnienia dotyczące organizacji warsztatów produkcji pieniądza, ich statusu prawnego i roli w historii społeczeństw.
Historia
Numizmatyka ma swoje początki w XIV wieku, lecz rozwinęła się w okresie renesansu w związku z pobudzonym zainteresowaniem ówczesnych humanistów kulturą antyczną. Wzmianka u Swetoniusza o cesarzu Auguście, który w świątecznych podarunkach rozdawał monety starożytne i obce, miałaby świadczyć o ich zbieraniu już przez tego władcę. W czasach nowożytnych do pierwszych kolekcjonerów z pewnością należał włoski poeta i humanista Petrarka, po nim okazały zbiór zgromadził florencki władca i mecenas sztuki Kosma Medyceusz. W XVI wieku zaczęły się również ukazywać pierwsze książki poświęcone rzymskim monetom (m.in. autorstwa G. Budé, Sadoletusa, H. Goltziusa, G. du Choul) oraz pierwsze ich fałszerstwa – padwany, będące odpowiedzią rynku na rosnące zainteresowanie i zapotrzebowanie zbieraczy.
Rozwijające się lecz kosztowne kolekcjonowanie numizmatów było domeną osób zamożnych, w tym władców takich, jak cesarze Karol IV, Rudolf II, Maksymilian I, francuscy królowie Henryk IV i Ludwik XIV, papieże Bonifacy VIII i Paweł III czy szwedzka królowa Krystyna, a przed nią kolekcjonujący je Jan III i Gustaw Adolf. W Rosji stworzenie pierwszej dużej kolekcji monet było dokonaniem cara Piotra I. Sprawiło to, że ówczesna numizmatyka zyskała miano „hobby królów”.
Na ziemiach polskich za pierwszego poważnego kolekcjonera monet polskich i obcych uchodzi Maciej Miechowita, profesor Akademii Krakowskiej; własnością innego z profesorów – Stanisława Grzepskiego, była kolekcja monet antycznych. Numizmatyką interesowali się także polscy władcy, począwszy od Jana Olbrachta, poprzez Zygmunta Starego, Władysława IV i Jana Sobieskiego, aż po obu Augustów Sasów i Stanisława Augusta. Zainteresowania te podzielali też niektórzy magnaci, jak książę Krzysztof Radziwiłł czy kasztelan Abraham Zbąski.
W XVIII wieku powstały podwaliny numizmatyki naukowej, której faktycznym twórcą był Joseph Eckhel ze swym fundamentalnym dziełem Doctrina numorum veterum (1792-1798), choć wcześniej już (1783) wiedzę numizmatyczną na uczelni w Halle wykładał Johann Heinrich Schulze, a pierwsza praca naukowa o własnych monetach powstała w 1691 w Szwecji. W następnym stuleciu numizmatyka w pełni rozwinęła się jako dyscyplina naukowa, czemu towarzyszył szybki wzrost liczby towarzystw naukowych w krajach europejskich (jako pierwsze londyńskie Royal Numismatic Society w 1836 r.) i Ameryce (1858).
Wiadomości ogólne
Tę sekcję należy dopracować:
od 2025-10 → zweryfikować niektóre informacje, od 2025-10 → poszerzyć o istotne informacje, od 2025-10 → dodać przypisy do treści niemających odnośników do źródeł. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tej sekcji. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji.
Największe w Polsce zbiory monet i medali znajdują się w Muzeach Narodowych w Warszawie i w Krakowie.
Podstawowe cele numizmatyka
kolekcjonowanie i klasyfikowanie monet
ich datowanie (bezwzględne; analiza znaków menniczych; połączona analiza ikonograficzna, metrologiczna i epigraficzna)
ustalanie kręgu użytkowników
określanie ich dodatkowych funkcji
wyjaśnianie i interpretacja związanych z mennictwem faktów i procesów dziejowych
Podział europejskiej numizmatyki
grecka
celtycka
rzymska
bizantyjska
średniowieczna (w tym arabska i perska)
nowożytna
Nauki poboczne
egzonumia – nauka zajmująca się obiektami podobnymi do monet, lecz nie będących oficjalnymi środkami płatniczymi, jak wszelkiego rodzaju żetony czy medale
notafilia – nauka zajmująca się badaniem papierowych znaków pieniężnych i banknotów. Znaczny rozwój nastąpił w latach 20. w związku z emitowaniem niemieckich serii notgeldów; po wydzieleniu jako oddzielnej gałęzi w 1970, podjęto wydawanie specjalistycznych katalogów i opracowań banknotów
skrypofilistyka – nowa, rozpowszechniająca się w Europie od 1975 r. forma kolekcjonowania akcji i obligacji oraz innych giełdowych papierów wartościowych
Terminy przydatne w numizmatyce
typ monety – obejmuje numizmaty opatrzone tym samym wyobrażeniem, z reguły zamyka się w jednej emisji
gatunek monety – zwykle obejmuje numizmaty o tych samych, bądź podobnych cechach metrologicznych – wadze, próbie (np. denar, grosz, talar, drachma)
odmiany monety – istnieją w obrębie typów, obejmują monety wybite tą samą parą stempli
Marian Gumowski, Dzieje mennicy krakowskiej, Poznań 1927.
Marian Gumowski, Dzieje mennicy toruńskiej, Toruń 1961.
Marian Gumowski, Mennica gdańska, Gdańsk 1990.
Marian Gumowski, Mennica bydgoska, Bydgoszcz 2005.
Henryk Cywiński, Dziesięć wieków pieniądza polskiego 980–1980, Warszawa 1982.
Ryszard Kiersnowski, Pieniądz kruszcowy w Polsce wczesnośredniowiecznej, Warszawa 1960.
Ryszard Kiersnowski, Moneta w kulturze wieków średnich, Warszawa 1988.
Ryszard Kiersnowski, Wstęp do numizmatyki polskiej wieków średnich, Warszawa 1964.
Teofila Opozda, Mennica łobżenicka, Wrocław 1975.
Henryk Radzikowski, Atlas monet bitych dla ziem polskich w końcu XVIII i w XIX wieku, Warszawa 2012.
Janusz Reyman, Mennica olkuska 1779-1601, Wrocław 1975.
Adam Suchanek, Artur Kurpiewski, Katalog popularny monet polskich i z Polską związanych wybitych po roku 1915 oraz monet zastępczych władz lokalnych z ziem polskich, Gdańsk 2013.
Stanisław Suchodolski, Denar w kalecie. Trzy pierwsze stulecia monety polskiej, Wrocław 1981.
Stanisław Suchodolski, Mennictwo polskie w XI i XII wieku, Wrocław 1973.
