Opinacze

Opinacze – potoczna nazwa trzewików wojskowych wprowadzonych do służby w 1943 roku, używanych w Armii USA podczas II wojny światowej i wojny koreańskiej pod oznaczeniem M-1943 Combat Service Boots. Używane także w okresie PRL-u od 1958 roku do w pierwszej połowy lat 90. Polskie trzewiki były wzorowane na amerykańskich. Nazwa wywodzi się od przekręconej nazwy spinacz oznaczającej szeroki, skórzany mankiet spinający dół nogawki nad cholewką trzewika i zachodzący na nią. W opinaczach jest on przyszyty do cholewki. Ze względu na charakterystyczne dwa paski spinacza, obuwie to bywało potocznie nazywane również „zającami”.

Trzewiki te ze względu na kłopoty z zaopatrzeniem w obuwie traperskie i zimowe były wysoko oceniane ze względu na relatywną wytrzymałość, solidność wykonania i prostą budowę umożliwiającą naprawę nawet przez małe zakłady szewskie. Poza armią używane były m.in. przez niektóre subkultury młodzieżowe (do momentu pojawienia się „prawdziwych” glanów) oraz budowlańców. W Polsce produkowane były przez Pomorskie Zakłady Przemysłu Skórzanego „Kobra”, Protektor S.A; oraz S.P.W.S Gdynia.

Zobacz hasło opinacz w Wikisłowniku

Opinacze od 1992 zastępowano znacznie nowocześniejszymi trzewikami wz. 598/MIWA. Okazały się one jednak niedopracowane i po przeprojektowaniu zapiętka oraz cholewki wprowadzono je do produkcji pod oznaczeniem wz. 919/MON, które sukcesywnie zastępowały poprzednie rodzaje obuwia. Początkowo oba typy butów produkowano z podeszwami przeznaczonymi dla opinaczy.

Charakterystyka obuwia

Pierwsze opinacze wprowadzono w 1958 roku pod oznaczeniem wz. 58. Zostały zaprojektowane na bazie trzewików wz. 52 do których doszyto mankiet z jedną klamrą, dopiero od 1959 wprowadzono dwie klamerki, posiadały one podeszwę gumową. W 1961 wprowadzono następny model pod oznaczeniem wz. 61. Po wprowadzeniu wz. 61 zaczęto zmieniać oznaczenia produkowanych trzewików, zmiany te zaszły w tym samym roku. Od tego momentu trzewikom nadawano oznaczenia pod postacią cyfr rzymskich, i tak trzewiki wz. 61 otrzymały cyfrę I. W 1966 roku wraz z wprowadzeniem modelu o oznaczeniu II (wz. 66), skórę w opinaczach zaczęto barwić: na brązowo (używane przez Wojska Lądowe) i na czarno (używane przez Lotnictwo, Marynarkę oraz Wojska Obrony Powietrznej Kraju, rzadziej przez ZOMO). W tej wersji zniknęło także charakterystyczne przeszycie na nosku występujące zarówno we wz. 58 jak i wz. 61. Później obuwie zostało poddawane niewielkim zmianom, w latach 1967-1969 produkowano przez krótki okres czasu model III, w którym po raz pierwszy zastosowano lakierowaną skórę oraz głębszy bieżnik, ostateczna wersja została wprowadzona na początku lat 80-tych i została oznaczona jako model IV, w którym dokonano niewielkim zmian takich jak lakierowanie sprzączek na czarno oraz powrót do płytszego bieżnika.

Wprowadzono także do produkcji model buta przeznaczony dla oficerów, w którym skórzany mankiet od wewnątrz obszywany był skórą barwioną na biało. Szew był widoczny na zewnętrznej części mankietu. Wyposażone były również w inne sprzączki. Od wprowadzenia do produkcji wz. 58 występowała także wersja dla jednostek desantowych, mająca inne sprzączki przy spinaczach z dwiema metalowymi szlufkami, z wyższym bieżnikiem, wyżej sznurowana i lepiej skrojona. Trzewiki z czarnej skóry otrzymywały także plutony specjalne ZOMO.

Produkowane były z relatywnie dobrej jakości skór bydlęcych wodoodpornych. Cholewki formowano na kopytach model 90057 (w dokumentacji technicznej występowało także pod nazwą "Kapral"), których długość, obwód w przedstopiu, wysokość czubka oraz tęgość, były różne w zależności od docelowego numeru wielkościowego obuwia. Wierzch obuwia wykonywano ze skóry licowej typu bukat wodoodporny o grubości od 1,8 do 2,2 mm (dla przyszew, obłożyn oraz mankietów), natomiast języki lub podkrążki wykonywano ze skóry o mniejszej grubości, w zakresie od 1,0 do 1,5 mm. Do produkcji mankietów często wykorzystywana była także skóra świńska. Wyściółki obuwia wykonywano dwuwarstwowo, warstwa pierwsza z dwoiny bydlęcej oraz warstwa druga z polietylenu bądź skóry zamszowej lub podszewkowej. Język buta wszywany był w systemie półmiechowym i łączony z obłożynami, co skutecznie zabezpieczało wnętrze obuwia przed wlewaniem wody. Obuwie w zależności od numeru wielkościowego posiadało zróżnicowaną liczbę dziurek kaletniczych do sznurowania - do rozmiaru 27 stosowano 7 par oczek, natomiast od rozmiaru 28 wzwyż 8 par. Do każdej pary obuwia dołączano parę sznurowadeł o długości 100 cm każde. Podczas szycia zastosowano nici syntetyczne 280 dtex x9 oraz 280 dtex x3. Dla nici 280 dtex x9 stosowano gęstość 3 ściegów prostych na 1 cm, natomiast dla nici 280 dtex x3 stosowano 4 ściegi proste na 1 cm. Obłożyna, zapiętek oraz mankiet naszywane były szwem podwójnym natomiast tył cholewki wykonywano szwem typu zyg-zak. Dla zwiększenia trwałości skóry dodatkowo przeszywano brzegi obłożyn szwem pojedynczym. Obuwie podlegało obowiązkowemu cechowaniu, umieszczano je po wewnętrznej stronie mankietu. Cechowanie obejmowało: nazwę producenta, numer wzoru, datę produkcji, numer wielkościowy oraz numer partii produkcyjnej. Numer wielkościowy nabijano także na podeszwie obuwia wraz z datą produkcji podeszwy.

Podeszwa buta typu "SALUT" była trzywarstwowa i posiadała 5 otworów przeznaczonych do wbijania mosiężnych gwoździ, 2 z tyłu i 3 z przodu, jednak w praktyce stosowano ich więcej, aby zwiększyć trwałość podeszwy. Trzewiki wz. 58 i wz. 61 posiadały 6 otworów, 2 z tyłu i 4 z przodu, różniły się także wzorem podeszwy. Mocowano je systemem szyto-klejono-dublowanym, lecz ze względu na płytki i zaoblony bieżnik nie zapewniały dobrych właściwości terenowych. Problem ten dostrzeżono i przez krótki czas produkowano opinacze z głębszym bieżnikiem (model III w latach 1966-1969), pojawiły się także modele z podeszwą typu "WIBRAM", jednak oba te projekty później zarzucono i powrócono do płytszego bieżnika. Same buty występowały w odmianach z podeszwą zwykłą (z czasem zaprzestano wytwarzania) oraz olejoodporną dla jednostek zmechanizowanych i pancernych. Dla pododdziałów reprezentacyjnych wprowadzono modele ze skórzaną podeszwą wyposażoną w 36 gwoździ ćwiekowych w środkowej części śródstopia i stalową podkówką.

Rozmiarówka występowała w numeracji od 23 (długość wewnętrzna 243mm) do 31 (długość wewnętrzna 323mm), produkowano także rozmiary połówkowe oraz dwie tęgości (I i II). Tęgość zmieniała około 5,2mm względem szerokości w przedstopiu, 2,1mm w pięcie oraz znacząco zwiększała podbicie. Rozmiar wybity na podeszwie odpowiadał całkowitej długości wewnętrznej buta. Po 1989 roku rozmiarówkę zmodyfikowano, nowa skala została przesunięta w dół o jeden numer w stosunku do wcześniejszego sposobu oznaczania, gdyż numer na podeszwie oznaczał długość stopy na którą but był przeznaczony. Zmiana ta nastąpiła ze względu na powolne wycofywanie z wojska onuc, które wymagały większego rozmiaru obuwia. Numer po tej zmianie wybijano obok, natomiast stary ścierano. Dodawana fabrycznie była wkładka plastikowa w postaci kratki, która miała zapewniać cyrkulację powietrza pod stopą, a tym samym chronić przed poceniem i odparzeniami, w praktyce jednak ze względu na słabą amortyzację zarówno samej podeszwy jak i wkładki, nie były zbytnio lubiane przez żołnierzy i często wymieniane na filcowe.

Opinacze w innych krajach

Podobne buty do polskich opinaczy były używane w wielu armiach świata, zwłaszcza w okresie powojennym, gdy amerykański pierwowzór M-1943 rozpowszechnił się zarówno w państwach NATO, jak i w Układzie Warszawskim.

• Stany Zjednoczone – Type III Service Shoes (M-1943 Combat Service Boots)

Pierwowzór konstrukcji butów z opinaczem zapinanym na klamry z gumową lub podkutą podeszwą, występowały tylko w kolorze brązowym. Wprowadzone do wyposażenia US Army w 1943 roku. Używane do końca lat pięćdziesiątych XX wieku, następnie zastąpione przez trzewiki o oznaczeniu M-1962 Combat Service Boots.

Projekt narodził się w październiku 1942 roku na prośbę dowódców z wojsk działających na terenach pustynnych. Były to pierwsze tego typu buty na świecie, wprowadzone w celu zastąpienia trzewików ze stuptutami (tzw. "M-1938 leggins") w jednostkach pancernych, których założenie zajmowało dużo czasu, a płócienny materiał niezbyt dobrze znosił wilgoć. W styczniu 1943 US Army złożyło zamówienie warte 10 milionów dolarów na 100 tysięcy par tych butów, a do Afryki dotarły w kwietniu tego samego roku. Produkowane w rozmiarach od 10 do 15 cali, występowały także rozmiary połówkowe, w zależności od rozmiaru posiadały 7 lub 8 par dziurek kaletniczych na sznurówki. Dla lepszej ochrony przed wodą i mrozem zaprojektowano także tkz. "overshoes", nakładane na buty i zapinane na 5 klamerek.

• Czechosłowacja – vz. 60, vz. 62 i vz. 72 (tzw. „kanady”)

Model vz. 60 wprowadzony na wyposażenie Czechosłowackiej Armii Ludowej na początku lat sześćdziesiątych XX wieku, inspirowany konstrukcją amerykańską. Wykonany ze skóry bydlęcej wodoodpornej, wyposażony w opinacz zapinany na klamry oraz dwuwarstwową, gumową podeszwę, skręcaną z przodu na 4 bądź 3 śruby, a z tyłu na 9. Posiadały niezależnie od rozmiaru 7 par dziurek kaletniczych na sznurówki.

Rozwijano go, aż do vz. 72 wprowadzonego w 1972 roku. Najbardziej charakterystyczną cechą tych butów są klamerki - na mankiecie doszyte są specjalne kieszonki, w które należy włożyć paski opinacza. Zmieniono także konstrukcję podeszwy, od tego modelu miała trzy warstwy, jednak ilość śrub wzmacniających nie uległa zmianie. Produkowane w dwóch kolorach - brązowym i czarnym, jednak brązowe były przeznaczone tylko dla kadry oficerskiej. Ostatecznie zastąpione nowocześniejszymi butami vz. 90.

• Francja – BMJA Mle 52 i BMJA Mle 65 (tzw. „rangers”)

Francuski odpowiednik opinaczy, w dokumentacji wojskowej pod oznaczeniem ''Brodequin de Marche à Jambières Attenantes modèle 1952/1965''. Pierwszy model wprowadzono do użytku w 1952 roku, w 1961 zlecono modernizację, którą wprowadzono do służby 4 lata później. Zmiany wprowadzone w 1965 roku, były bazowane na amerykańskich doświadczeniach podczas wojny w Wietnamie, polegały między innymi na dodaniu metalowej płytki do podeszwy buta, która miała chronić stopę w przypadku nadepnięcia na ostre przedmioty, tak jak w amerykańskim obuwiu typu Jungle Boots.

Podeszwa montowana w systemie szyto-klejonym. Produkowane tylko w kolorze czarnym ze skóry bydlęcej. W tych modelach obuwia paski opinacza są wyposażone w dziurki kaletnicze co zwiększa wytrzymałość obuwia, a w niektórych modelach zamki błyskawiczne po boku cholewki dla szybkiego zakładania i zdejmowania, powszechnie występujące w jednostkach personelu medycznego. Obuwie posiada 7 par dziurek kaletniczych w wersji standardowej oraz 8 par dla wojsk spadochronowych, język buta przyszyty do obuwia na wysokości najwyższego oczka. Posiadają także 8 dziurek na śruby w tylnej części obuwia. Używane w armii francuskiej oraz w Legii Cudzoziemskiej aż do lat 90-tych XX wieku.

• Węgry – M65 Surranó i M75 Surranó

W 1965 wprowadzono na wyposażenie armii węgierskiej buty z opinaczem, jednak w przeciwieństwie do amerykańskiego pierwowzoru zapinane na jeden pasek i klamerkę zamiast dwóch. Nie zastosowano żadnej wyściółki wewnątrz (w innych modelach, także polskich, stosowano skórę zamszową bądź podszewkową). Język buta jest wykonany z jasnej skóry i wszyty na wysokości ostatniej pary dziurek kaletniczych, powodowało to słabą cyrkulację powietrza, więc zaczęto dodawać wkładkę w postaci plastikowej kratki, która miała ograniczyć pocenie się stopy. Zastosowano 7 par owalnych dziurek kaletniczych na sznurówki, bez względu na rozmiar, jednak zostały one podzielone na 2 części, 3 pary dziurek w dolnej i 4 pary dziurek w górnej, co miało zapobiegać łamaniu się skóry w tym miejscu. Trzewiki w żadnej wersji nie posiadały jakiegokolwiek wzmocnienia podeszwy w postaci gwoździ bądź śrub, sama podeszwa montowana była w systemie klejonym bez dodatkowego przeszycia i występowała w kolorze brązowym bądź czarnym.

W 1975 roku zdecydowano się na modernizację - dodano drugi pasek z klamrą, dzięki czemu mankiet posiadał już dwa zapięcia. Buty występowały w dwóch kolorach – brązowym oraz czarnym. Dla jednostek desantowych produkowano te trzewiki z zamkiem błyskawicznym po boku cholewki. Od 2010 zastępowane były nowszymi butami M10.

• Jugosławia – Cipele sa povišenim sarom (tzw. "YPA Combat Boots")

Jugosłowiańska Armia Ludowa do 1971 roku używała butów o oznaczeniu Vojničke čizme (potocznie M55) podobnych do radzieckich saperek z kirzu o pojedynczym zapięciu na górze cholewki, w 1971 podjęto jednak decyzję o wymianie etatowego obuwia na nowszy model. Tak powstały Cipele sa povišenim sarom, które z czasem modernizowano do modelu M79, a następnie M82.

M71 posiadały 6 par dziurek kaletniczych niezależnie od rozmiaru obuwia, produkowane tylko do 1979 roku. Posiadały 19 gwoździ wbijanych do czterowarstwowej podeszwy. W 1979 wprowadzono model M79, w którym po raz pierwszy zastosowano tylko 11 gwoździ wbijanych do podeszwy, której liczba warstw zmniejszyła się do trzech. Zmniejszyła się także ilość dziurek kaletniczych, zostało ich tylko 5 par. Wprowadzony w 1982 model M82 była najmniej wytrzymałą wersją, gdyż zmieniono sposób montowania podeszwy - od teraz zamiast szycia podeszwy tylko klejono co znacznie zmniejszyło trwałość obuwia, jednak znacznie przyśpieszyło produkcję. Wprowadzono także modele dla policji.

Wszystkie modele występowały tylko w kolorze czarnym.

Opinacze w Batalionie Reprezentacyjnym WP

Po 1989 roku na wyposażenie Batalionu Reprezentacyjnego Wojska Polskiego wprowadzono nowy typ opinaczy – trzewiki z gwoździami ochronnymi wz. 925/MON. Po rozformowaniu BRWP i utworzeniu Pułku Reprezentacyjnego Wojska Polskiego, obuwie to zostało przyjęte jako etatowe również w tej jednostce.

Buty są wykonane ze skóry bydlęcej wodoodpornej barwionej na czarno, podeszwa skórzana z kruponu bydlęcego podeszwowego, wyposażona w 36 gwoździ ćwiekowych w przedniej części śródstopia, stalową podkówkę umieszczoną na pięcie oraz flek na czubku. Solidność wykonania w systemie przeszywano-śrubowanym, jak i podbicie obuwia asortymentem stalowym nadaje charakterystyczny i donośny odgłos marszu krokiem defiladowym. Poza zmianami kontstrukcji podeszwy dane techniczne są takie same jak w przypadku standardowych opinaczy (patrz: charakterystyka obuwia) Taki typ opinaczy produkuje Protektor S.A. W produkcji występowały także opinacze z gumową podeszwą, jednak zaprzestano ich produkcji. Wcześniej stosowano trzewiki brązowe. Produkcja tych opinaczy jest obecnie ściśle regulowana i podlega szczegółowym normom oraz specyfikacjom technicznym określonym przez Ministerstwo Obrony Narodowej w Wojskowej Dokumentacji Techniczno-Technologicznej (WDTT) oraz w Dzienniku Ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 114, z późn.zm).

Opinacze w kulturze

Opinacze stały się symbolem i nieodzownym elementem wojskowej fali, a sposób ich noszenia regulowały niepisane zasady koszarowej hierarchii. Żołnierze w zależności od stażu odpowiednio dociągali lub luzowali paski na klamrach. „Koty” musiały mieć je zapięte do samego końca, na ciasno. Z kolei „dziadki” mieli prawo je luzować - każda poluzowana dziurka symbolizowała określoną ilość czasu służby (z reguły co pół roku popuszczaono jedną dziurkę, co jednak się zmieniało ze względu na zmiany długości okresu ZSW w roku 1989, 1990, 1999 oraz 2004). Same sprzączki modyfikowano tak, aby podczas chodzenia dzwoniły odpowiednio je wyginając albo nakładając metalowe tulejki. Wycinano także "ząbki" z tyłu podeszwy, pełniły tą samą funkcję co luzowanie pasków.

Zobacz też

• Glany
• Trzewiki wz 919/MON

Przypisy