Orszelina

Orszelina
	; Clethra alnifolia
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	wrzosowce
Rodzina	orszelinowate
Rodzaj	orszelina
	Nazwa systematyczna
	Clethra Linnaeus; Sp. Pl. 396. 1 Mai 1753
	Typ nomenklatoryczny
	C. alnifolia L.
Synonimy
	Junia Adanson;
	Junia Adanson;
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Orszelina (Clethra) – rodzaj krzewów i niskich drzew z rodziny orszelinowatych. Należy do niego 81 gatunków. Rośliny te występują we wschodniej i południowej części Ameryki Północnej, w Ameryce Środkowej, w północnej części Ameryki Południowej, we wschodniej i południowo-wschodniej Azji oraz na Maderze (jeden gatunek – orszelina drzewiasta C. arborea). Rosną w lasach, na skalistych zboczach i na terenach bagnistych. C. arborea występuje w lasach wawrzynolistnych. Kwiaty są zwykle wonne i zapylane są przez owady.

Liście występującej w Chinach orszeliny szarej Clethra barbinervis są tam jadane. Uprawiane jako ozdobne są głównie dwa gatunki ze względu na wonne kwiaty – orszelina olcholistna C. alnifolia i orszelina drzewiasta C. arborea. W warunkach Europy Środkowej możliwa jest uprawa w gruncie w zasadzie tylko orszeliny olcholistnej, ze względu na dostateczną mrozoodporność tej rośliny, ale i ona jest rzadko spotykana nawet w kolekcjach botanicznych.

Morfologia

Pokrój: Krzewy i drzewa osiągające do 11 m wysokości, zrzucające liście lub zimozielone. Różne części roślin pokryte są w różnym stopniu włoskami gwiazdkowatymi, często wymieszanymi z włoskami pojedynczymi, czasem z szarym lub białawym kutnerem. Nierzadko tworzą odrośla korzeniowe.
Liście: Skrętoległe, nierzadko przy tym jednak skupione w pozorne okółki przy końcach pędów. Pojedyncze, krótkoogonkowe, bez przylistków, o blaszce zwykle mocno wydłużonej, u nasady klinowatej, na wierzchołku zaostrzonej, o brzegach ząbkowanych lub piłkowanych, rzadko całobrzegie, czasem podwinięte. Od spodu z wyraźną żyłką centralną, zwykle owłosione. Użyłkowanie pierzaste.
Kwiaty: Zebrane w szczytowe grona, zwykle wąskie i wielokwiatowe, rzadko kwiaty nieliczne i pojedyncze, czasem z kwiatostanami w formie baldachogrona lub wiechy – zwykle jednak nawet wówczas z krótkimi rozgałęzieniami i tylko u nasady kwiatostanu. Kwiaty są zwykle promieniste i obupłciowe. Szypułki kwiatowe są członowane tuż pod kielichem. Działek i płatków jest po 5, rzadko po 6. Zrośnięte są tylko u nasady. Działki są trwałe. Płatki białe lub lekko zaróżowione. Pręcików 10 (rzadko 12) w dwóch okółkach po 5. Pylniki zwykle są czarne i otwierają się porami. Słupek pojedynczy, powstający z trzech owocolistków, z zalążnią górną, trójkomorową, kulistawą. Pojedyncza szyjka słupka zwieńczona jest trójłatkowym znamieniem.
Owoce: Torebki kulistawe, wsparte trwałymi działkami kielicha, zawierające liczne, spłaszczone, drobne i zwykle oskrzydlone nasiona.

Systematyka

Pozycja systematyczna

Rodzaj z rodziny orszelinowatych, do niedawna jeszcze zwykle przedstawianej jako takson monotypowy, ale po badaniach molekularnych dowiedziono bliskiego pokrewieństwa orszeliny z rodzajem Purdiaea, dawniej umieszczanym w rodzinie zwichrotowatych Cyrillaceae i rodzaj ten jako siostrzany dla orszeliny włączany jest do tej samej rodziny.

Wykaz gatunków

Clethra acuminata Michx. – orszelina zaostrzona
Clethra alcoceri Greenm.
Clethra alexandri Griseb.
Clethra alnifolia L. – orszelina olcholistna, o. zwyczajna
Clethra arborea Aiton – orszelina drzewiasta, o. zimozielona
Clethra arfakana Sleumer
Clethra barbinervis Siebold & Zucc. – orszelina szara
Clethra bodinieri H.Lév.
Clethra canescens Reinw. ex Blume
Clethra cardenasii Sleumer
Clethra castaneifolia Meisn.
Clethra chiapensis L.M.González
Clethra concordia D.A.Neill, H.Beltrán & Quizhpe
Clethra consimilis Sleumer
Clethra conzattiana L.M.González
Clethra costaricensis Britton
Clethra crispa Gust.
Clethra cubensis A.Rich.
Clethra cuneata Rusby
Clethra delavayi Franch. – orszelina kłosowata
Clethra elongata Rusby
Clethra fabri Hance
Clethra fagifolia Kunth
Clethra fargesii Franch.
Clethra ferruginea (Ruiz & Pav.) Link ex Spreng.
Clethra fimbriata Kunth
Clethra formosa E.Alfaro & J.F.Morales
Clethra fragrans L.M.González & R.Delgad.
Clethra galeottiana Briq.
Clethra gelida Standl.
Clethra guyanensis Klotzsch ex Meisn.
Clethra hartwegii Britton
Clethra hendersonii Sleumer
Clethra hirsutovillosa S.Valencia & Cruz Durán
Clethra hondurensis Britton
Clethra javanica Turcz.
Clethra kaipoensis H.Lév.
Clethra kebarensis Sleumer
Clethra lanata M.Martens & Galeotti
Clethra licanioides Standl. & Steyerm.
Clethra longispicata J.J.Sm.
Clethra luzmariae L.M.González
Clethra macrophylla M.Martens & Galeotti
Clethra mexicana DC.
Clethra oaxacana C.W.Ham.
Clethra obovata (Ruiz & Pav.) G.Don
Clethra occidentalis (L.) Kuntze
Clethra oleoides L.O.Williams
Clethra ovalifolia Turcz.
Clethra pachecoana Standl. & Steyerm.
Clethra pachyphylla Merr.
Clethra papuana J.J.Sm.
Clethra parallelinervia Gust.
Clethra × parvifolia Lundell
Clethra pedicellaris Turcz.
Clethra peruviana Szyszyl.
Clethra petelotii Dop & Troch.-Marq.
Clethra poilanei Gagnep. ex Dop
Clethra pringlei S.Watson
Clethra pulgarensis Elmer
Clethra purpusii L.M.González
Clethra pyrogena Sleumer
Clethra repanda Turcz.
Clethra retivenia Sleumer
Clethra revoluta (Ruiz & Pav.) Spreng.
Clethra rosei Britton
Clethra rugosa Steyerm.
Clethra scabra Pers.
Clethra secazu J.F.Morales
Clethra skutchii Standl. & Steyerm.
Clethra sleumeriana K.S.Hao
Clethra suaveolens Turcz.
Clethra sumatrana J.J.Sm.
Clethra sumbawaensis Sleumer
Clethra symingtonii Sleumer
Clethra talamancana C.W.Ham.
Clethra tomentella Rolfe ex Dunn
Clethra tomentosa Lam. – orszelina kutnerowata
Clethra tutensis C.W.Ham.
Clethra tuxtlensis L.M.González
Clethra uleana Sleumer
Clethra vicentina Standl.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-10-14] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-10-14] (ang.).
1 2 3 Clethra Linnaeus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2021-10-14].
1 2 Clethra L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-10-14].
1 2 3 4 5 6 7 Clethra Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-10-14].
↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 210, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 3 4 5 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Volume I. Trees and shrubs. London: MacMillan, 2002, s. 189. ISBN 0-333-73003-8.
1 2 Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 504–505. ISBN 978-1-842466346.
1 2 3 4 Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste C. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 158–160. ISBN 83-01-11074-0.
1 2 3 4 5 6 7 Haining Qin, Peter Fritsch: Clethraceae. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-10-14].

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-10-14] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-10-14] (ang.).

[ing-3] 1 2 3 Clethra Linnaeus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2021-10-14].

[powo-4] 1 2 Clethra L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-10-14].

[america-5] 1 2 3 4 5 6 7 Clethra Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-10-14].

[mabb-6] David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 210, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[philipstree-7] 1 2 3 4 5 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Volume I. Trees and shrubs. London: MacMillan, 2002, s. 189. ISBN 0-333-73003-8.

[christenhusz-8] 1 2 Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 504–505. ISBN 978-1-842466346.

[seneta-9] 1 2 3 4 Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste C. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 158–160. ISBN 83-01-11074-0.

[china-10] 1 2 3 4 5 6 7 Haining Qin, Peter Fritsch: Clethraceae. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-10-14].