| Pochodzenie | |
|---|---|
| Czas i miejsce powstania |
1968, Volendam |
| Instrumenty | |
| Inne tematy | |
| Volendam, 3JS | |

Palingsound (także palingpop, w literaturze również Volendam Sound) – nazwa brzmienia oraz nurtu w muzyce pop związanego z Volendam w Holandii, ukształtowanego przez zespół The Cats i spopularyzowanego pod koniec lat 60. XX wieku. Termin wprowadził w 1968 roku didżej radia Veronica Willem van Kooten, występujący jako Joost den Draaijer. Nazwa nawiązuje do węgorza (niderl. paling), którego połowami słynie Volendam.
Styl ten łączył wpływy amerykańskiej i brytyjskiej muzyki pop z lokalnymi tradycjami wokalnymi. Do jego cech zalicza się ozdobny śpiew solowy i zespołowy oraz rozbudowane aranżacje instrumentalne z udziałem mandolin, buzuki i instrumentów dętych. Obok The Cats ważnym przedstawicielem nurtu był BZN, a po 2000 roku określenie to stosowano także wobec Jana Smita. Zaliczenie do palingsoundu bywało jednak kwestionowane przez samych muzyków, m.in. członków 3JS w 2008 roku.
26 marca 1968 roku „Het Vrije Volk”, zapowiadając wydanie płyty The Cats w Japonii, nazwał brzmienie – za znawcami – „typowym palingsoundem”. Autorem nazwy był Joost den Draaijer, didżej radia Veronica (właściwie Willem van Kooten), który wzorował się na upodobaniu amerykańskich didżejów do tworzenia nowych słów. Nazwa nawiązywała do węgorza jako ważnego towaru handlowego volendamskich rybaków, a zarazem do podwójnego znaczenia słowa glad, które oznacza zarówno „śliski”, jak i „gładko wyprodukowany”. W tym kontekście Tol i Veerman wspominają również, że menedżer The Cats, Jan „Tuf” Buys, regularnie obdarowywał radiowych didżejów węgorzami, aby zyskać ich przychylność. W 2006 roku Lutgard Mutsaers pisała, że określenie „palingpop” ustąpiło miejsca „palingsoundowi” – jeśli za wiarygodny wskaźnik uznać wyniki wyszukiwarek internetowych
Palingsound bywa opisywany jako lokalna odmiana muzyki światowej – połączenie amerykańskiej i brytyjskiej muzyki pop z elementami właściwymi dla Volendam. Cechy wokalne nurtu wywodzone są z lokalnej kultury muzycznej Volendam: chóru operowego, innych zrzeszeń śpiewaczych i kształconych w kościele głosów. Autorzy zwracają też uwagę na znajomość tańców salonowych i dążenie do perfekcji wykonania. Do brzmienia przeniknęły też manieryzmy instrumentalnej muzyki śródziemnomorskiej, takie jak greckie tryle bouzouki i włoskie przebiegi mandolinowe. Charakterystyczny był sposób śpiewania: według etnografa B.W.E. Veurmana Volendamczycy śpiewali „całkowicie własną” manierą, z ozdobnikami i wariacjami oraz świadomym „smakowaniem” słów, a osoby o pięknym głosie nazywano „gouwe kelen”, czyli złotymi gardłami. Według producenta Roya Beltmana o odrębności brzmienia decydują trzy elementy. Pierwszym jest sposób śpiewania z „śródziemnomorskimi łukami”, czyli ozdobnikami zbliżonymi do greckich. Drugim – tremolujące brzmienie instrumentów strunowych szarpanych, takich jak mandoliny i buzuki, oraz ciepła barwa instrumentów dętych. Trzecim – częsty rytm walca angielskiego.
Pierwsze grupy popowe powstały w Volendam około 1960 roku. Wzorowały się na amerykańskim rock and rollu i jego brytyjskich wariantach, a po 1964 roku na muzyce beatowej. Volendam uchodził wówczas za jeden z czołowych ośrodków muzyki tanecznej w Holandii Północnej. Zespół The Cats, początkowo działający jako The Mystic Four, po raz pierwszy trafił na krajową listę przebojów pod koniec 1966 roku z utworem „What a crazy life”. W dniu radiowego debiutu stanęły zakłady przetwórstwa rybnego, a ulice opustoszały. W 1968 roku zespół zaczął wykonywać wolniejsze utwory o pełniejszym brzmieniu. Singiel „Turn around and start again” dotarł do czternastego miejsca na liście przebojów, a „Times were when” – do drugiego. W ciągu następnych ośmiu lat The Cats mieli dwanaście singli w pierwszej dziesiątce i pięć na pierwszym miejscu. Większość utworów z tego okresu skomponował basista Arnold Mühren, autor „Lea” (1968), „Why” (1969) i „One way wind” (1971). W 1973 roku ukazała się pierwsza monografia holenderskiego zespołu popowego, pióra Jipa Golsteijna, a w 1985 roku zespół się rozwiązał. Wokalista The Cats, Piet Veerman, kontynuował karierę solową, a jego „Sailin’ home” z 1987 roku dotarło do pierwszego miejsca.

BZN, wcześniej zespół hardrockowy, odniósł przełomowy sukces w 1976 roku dzięki francuskojęzycznemu przebojowi „Mon amour”, nagranemu pod kierunkiem producenta Roya Beltmana, który zachęcił muzyków do złagodzenia repertuaru i dołączenia wokalistki. Wybrana została siedemnastoletnia Annie Schilder, przedstawiana w mediach jako sprzedawczyni ryb z Volendam. Później zastąpiła ją Carola Smit.

Szczególne miejsce w historii nurtu zajmuje „Paloma blanca” (1975) zespołu George Baker Selection. Grupa ta, z pochodzącym z Hoorn Hansem Bouwensem, nie wywodziła się z Volendam, ale według Lutgard Mutsaers jej przebój stał się wzorcowym przykładem palingsoundu i wywarł wpływ na twórczość The Cats, BZN i innych wykonawców naśladujących ten styl. W grudniu 1975 roku utwór dotarł wysoko na amerykańskiej liście przebojów i przez kolejne miesiące dominował w amerykańskich rozgłośniach.
Po 2000 roku określenie „palingsound” zaczęto stosować także wobec Jana Smita, wcześniej występującego jako Jantje Smit. Porzucił on zdrobnienie i nagrał angielskojęzyczny album, po czym stał się częścią „przemysłu palingsoundu”. W 2005 roku rozpoczęto emisję cotygodniowego reality show „Gewoon Jan Smit”, które oglądało średnio półtora miliona widzów, a w 2006 roku otrzymał nagrodę Edisona w kategorii wokalnej. W 2005 roku zmarli gitarzysta BZN Dirk van der Horst i producent Roy Beltman. Kilka miesięcy później zespół zapowiedział zakończenie działalności i pożegnalną trasę koncertową, której ostatni występ zaplanowano na czerwiec 2007 roku.
Według Lutgard Mutsaers część krytycznie nastawionych miłośników muzyki pop postrzegała palingsound jako muzykę powierzchowną i nieciekawą. Autorka uważała jednak, że takie oceny nie wyjaśniają specyfiki tego stylu. Z kolei twórczość BZN budziła wśród krytyków skojarzenia z kiczem i klompendans (tańcem w drewniakach). Krytycy ci kojarzyli muzykę z Volendam przede wszystkim z komercyjnym sukcesem i sprawdzoną receptą na przeboje, nie zaś z jej walorami artystycznymi. Mutsaers podkreślała, że mimo takich ocen palingpop był postrzegany jako rozpoznawalna i odrębna kategoria artystyczna.
Nurt zyskał popularność także w Kanadzie i Republice Południowej Afryki, w krajach z dużą grupą potomków holenderskich emigrantów, natomiast w samej Holandii nie był uznawany za muzykę narodową. Około 1995 roku w środowiskach muzyki pop zaczęto akceptować także takie gatunki jak szlagiery, smartlappen (piosenki sentymentalne) i levensliederen, wcześniej lekceważone w porównaniu z tradycją rockandrollową. W badaniach nad kulturami muzycznymi coraz większe znaczenie zyskiwało natomiast pojęcie tożsamości, również w odniesieniu do kultur opartych na międzynarodowej muzyce pop. Mutsaers wskazuje Volendam jako wzorcowy przykład takiej kultury.
Nazwa nie budziła entuzjazmu samych muzyków. The Cats początkowo odbierali ją jako przezwisko i nie chcieli być kojarzeni z węgorzem, drewniakami i Volendamem. Dopiero sukcesy sprawiły, że nazwa stała się określeniem przyjmowanym z dumą. W 1999 roku przedstawiciel biura koncertowego Volendam Music mówił, że w samym Volendam słowa „palingsound” się nie używa i że jest to „coś z przeszłości, od The Cats”. W lutym 2008 roku sprzeciw wobec zaliczania do palingsoundu zgłosili muzycy grupy 3JS, twierdząc, że termin nie odpowiada ich muzyce. Gitarzysta Jaap Kwakman usunął wówczas nazwę zespołu z hasła Wikipedii, a następnie nazwa zespołu została do hasła przywrócona.
13 maja 2005 roku w Volendam otwarto Palingsoundmuseum, założone i urządzone przez Dicka de Boera, autora książki Palingsound, 100 jaar muzikaal bloed in Volendam (2006). W zbiorach znajdują się instrumenty muzyków nurtu, między innymi bęben basowy Theo Klouwera, a także złote i platynowe płyty oraz inne wyróżnienia i pamiątki muzyczne.