Passer

	Passer
	Brisson, 1760
	; Samica wróbla zwyczajnego (P. domesticus)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ptaki
Podgromada	Neornithes
Infragromada	ptaki neognatyczne
Rząd	wróblowe
Podrząd	śpiewające
Rodzina	wróble
Podrodzina	wróble
Rodzaj	Passer
	Typ nomenklatoryczny
	Fringilla domestica Linnaeus, 1758
Synonimy
	Pyrgita Cuvier, 1816; Corospiza Bonaparte, 1850; Auripasser Bonaparte, 1850; Leucophrya Reichenbach, 1850; Chrysospiza Cabanis, 1851; Pyrgitta Vierthaler, 1852; Clipeopasser Kaup, 1877; Pyrgitulus Kaup, 1877; Rubicundulus Kaup, 1877; Salicipasser Bogdanow, 1879; Sorella Hartlaub, 1880; Ammopasser Zarudny, 1890; Pseudostruthus Oustalet, 1890; Megapasser Roberts, 1922; Caffropasser Roberts, 1922; Pyrgitopsis Roberts, 1940;
Gatunki
	22 gatunki – zobacz opis w tekście
	22 gatunki – zobacz opis w tekście
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Passer – rodzaj ptaków z podrodziny wróbli (Passerinae) w obrębie rodziny wróbli (Passeridae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki występujące pierwotnie w Eurazji i Afryce. Niektóre gatunki (a zwłaszcza wróbel zwyczajny) introdukowane na inne kontynenty.

Charakterystyka

Długość ciała 10,5–18 cm; masa ciała 11–48 g. Są to ptaki zazwyczaj towarzyskie, niekiedy także synantropijne (np. wróbel zwyczajny). Osiadłe lub koczujące, rzadko wędrowne. Składają do ośmiu jaj wysiadywanych przez 12–14 dni przez oboje rodziców. Młode pierzą się przez 14–24 dni.

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1760 roku francuski zoolog Mathurin Jacques Brisson w publikacji własnego autorstwa zatytułowanej Ornitologia, czyli podręcznik zawierający podział ptaków na rzędy, sekcje, rodzaje, gatunki i ich odmiany; do którego dołączono dokładny opis każdego gatunku wraz z odniesieniami do autorów, którzy się nim zajmowali, nazwami nadanymi przez nich, nazwami nadanymi przez różne narody oraz nazwami potocznymi. Gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) wróbel zwyczajny (P. domesticus).

Etymologia

Passer: łac. passer, passeris ‘wróbel’.
Pyrgita (Pyrgitta): gr. πυργιτης purgitēs ‘wróbel’. (późniejsze oznaczenie): Fringilla domestica Linnaeus, 1758.
Corospiza: gr. κορος koros ‘czysty’ (tj. ‘zwykły, prosty’); σπιζα spiza ‘zięba’, od σπιζω spizō ‘ćwierkać’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Fringilla simplex M.H.C. Lichtenstein, 1823.
Auripasser: łac. aurum, auri ‘złoto’; passer, passeris ‘wróbel’. Gatunek typowy (późniejsze oznaczenie): Fringilla luteus M.H.C. Lichtenstein, 1823.
Leucophrya: gr. λευκοφρυς leukophrus, λευκοφρυος leukophruos ‘białobrewy’, od λευκος leukos ‘biały’; οφρυς ophrus, οφρυος ophruos ‘brew’. Gatunek typowy (późniejsze oznaczenie): Loxia melanura Statius Müller, 1776.
Chrysospiza: gr. χρυσος khrusos ‘złoto’; σπιζα spiza ‘zięba’, od σπιζω spizō ‘ćwierkać’.
Clipeopasser: łac. clipeus, clupeus lub clypeus ‘okrągła tarcza’; passer, passeris ‘wróbel’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Fringilla arcuata J.F. Gmelin, 1788 (= Loxia melanura Statius Müller, 1776).
Pyrgitulus: rodzaj Pyrgita Cuvier, 1816 (wróbel); łac. przyrostek zdrabniający -ulus. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Fringilla montana Linnaeus, 1758.
Rubicundulus: łac. rubicundulus ‘nieco rumiany’, od rubicundus ‘czerwony’, od rubere ‘być czerwonym’, od ruber ‘rumiany’; przyrostek zdrabniający -ulus. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Pyrgita cinnamomea Gould, 1835.
Salicipasser: łac. salix, salicis ‘wierzba’; passer, passeris ‘wróbel’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Fringilla montana Linnaeus, 1758.
Sorella: wł. sorella ‘siostra’, od łac. soror ‘siostra’ (tj. spokrewniony z Nigrita); przyrostek zdrabniający -ella. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Sorella eminibey Hartlaub, 1880.
Ammopasser: gr. αμμος ammos ‘piasek’; łac. passer, passeris ‘wróbel’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Passer ammodendri Gould, 1872.
Pseudostruthus: gr. ψευδος pseudos ‘fałszywy, inny’; στρουθος strouthos ‘wróbel’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Pseudostruthus gongonensis Oustalet, 1890.
Megapasser: gr. μεγας megas, μεγαλη megalē ‘wielki’; rodzaj Passer Brisson, 1760 (wróbel). Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Passer motitensis A. Smith, 1848.
Caffropasser: nowołac. Caffra ‘Południowoafrykański’; rodzaj Passer Brisson, 1760 (wróbel). Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Loxia melanura Statius Müller, 1776.
Pyrgitopsis: rodzaj Pyrgita Cuvier, 1816 (wróbel); gr. οψις opsis ‘wygląd’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Pyrgita diffusa A. Smith, 1836.

Podział systematyczny

Badania filogenetyczne wykazały, że najbardziej bazalne gatunki rodzaju pochodzą z Afryki. Za najstarszy gatunek uznany został Passer melanurus. Passer nie należy do trznadli (Emberizinae), co dawniej sugerowano, jest jednak z nimi blisko spokrewniony. Do rodzaju należą następujące gatunki:

Passer pyrrhonotus Blyth, 1845 – wróbel pakistański
Passer cinnamomeus (Gould, 1836) – wróbel cynamonowy
Passer ammodendri Gould, 1872 – wróbel mongolski
Passer iagoensis (Gould, 1838) – wróbel rudogrzbiety
Passer zarudnyi Pleske, 1896 – wróbel popielaty
Passer simplex (M.H.C. Lichtenstein, 1823) – wróbel pustynny
Passer moabiticus Tristram, 1864 – wróbel palestyński
Passer luteus (M.H.C. Lichtenstein, 1823) – wróbel cytrynowy
Passer euchlorus (Bonaparte, 1850) – wróbel złoty
Passer montanus (Linnaeus, 1758) – mazurek
Passer flaveolus Blyth, 1845 – wróbel oliwkowy
Passer insularis P.L. Sclater & Hartlaub, 1881 – wróbel szarogrzbiety
Passer hispaniolensis (Temminck, 1820) – wróbel śródziemnomorski
Passer domesticus (Linnaeus, 1758) – wróbel zwyczajny
Passer italiae (Vieillot, 1817) – wróbel apeniński – takson ten (P. hispaniolensis × P. domesticus) jest coraz bardziej uznawany jako przykład hybrydowej specjacji
Passer castanopterus Blyth, 1855 – wróbel rudogłowy
Passer cordofanicus von Heuglin, 1874 – wróbel sudański
Passer motitensis (A. Smith, 1836) – wróbel rdzawy
Passer eminibey (Hartlaub, 1880) – wróbel kasztanowaty
Passer melanurus (Statius Müller, 1776) – wróbel czarnogłowy
Passer griseus (Vieillot, 1817) – wróbel siwogłowy
Passer diffusus (A. Smith, 1836) – wróbel blady

Uwagi

↑ Nowa nazwa dla Auripasser Bonaparte, 1850 ze względu na puryzm.
↑ Niepoprawna późniejsza pisownia Pyrgita Cuvier, 1816.
↑ Młodszy homonim Pyrgitopsis Bonaparte, 1853 (Fringillidae).

Przypisy

↑ Passer, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
1 2 M.J. Brisson: Ornithologie, ou, Méthode contenant la division des oiseaux en ordres, sections, genres, especes & leurs variétés: a laquelle on a joint une description exacte de chaque espece, avec les citations des auteurs qui en ont traité, les noms quils leur ont donnés, ceux que leur ont donnés les différentes nations, & les noms vulgaires. T. 1. Paryż: Ad Ripam Augustinorum, apud Cl. Joannem-Baptistam Bauche, bibliopolam, ad Insigne S. Genovesae, & S. Joannis in Deserto, 1760, s. 36. (fr.).
↑ G. Cuvier: Le règne animal distribué d’après son organisation, pour servir de base a l’histoire naturelle des animaux et d’introduction a l’anatomie comparée. T. 1. Paris: Chez Déterville, s. 385. (fr.).
↑ Bonaparte 1850 ↓, s. 511.
↑ Bonaparte 1850 ↓, s. 519.
↑ H.G.L. Reichenbach: Avium systema naturale. Das natürliche system der vögel mit hundert tafeln grösstentheils original-abbildungen der bis jetzt entdecken fast zwölfhundert typischen formen. Vorlaüfer einer iconographie der arten der vögel aller welttheile. Dresden und Leipzig: Expedition der vollständigsten naturgeschichte, 1850, s. lxxv. (niem.).
↑ J. Cabanis: Museum Heineanum: Verzeichniss der ornithologischen Sammlung des Oberamtmann Ferdinand Heine, auf Gut St. Burchard vor Halberstadt. T. 1: Singvögel. Halberstadt: In Commission bei R. Frantz, 1850–1851, s. 157. (niem.).
↑ R. Vierthaler. Ornithologischer Tagebuchsbericht einer Reise auf dem blauen Nil von Chartum durch Sennaar nach Rosseires. „Naumannia: Archiv für die Ornithologie Vorzugsweise Europa's: Organ der Deutsche Ornithologen-Gesellschaft”. 2 (1), s. 30, 1852. (niem.).
1 2 3 J.J. Kaup & D.A. Röder (red.): Grundriss zu einem System der Natur. Nach des Verfassers Tode herausgegeben. Wiesbaden: Bischkopff, 1877, s. 122. (niem.).
↑ М.Н. Богданов. Птицы Кавказа. „Труды Общества естествоиспытателей при Императорском Казанском университете”. 8 (4), s. 60, 1879. (ros.).
↑ G. Hartlaub. Ueber einige neue von Dr. Emin Bey, Gouverneur der Aequatorialprovinzen Aegyptens, um Lado, Central-Afrika entdeckte Vögel. „Journal für Ornithologie”. Vierte Folge. 28 (150), s. 210, 1880. (niem.).
↑ N.A. Zarudny. Орнитологическая фауна области Аму-Дарьи между гг. Чарджуемъ и Келифoмъ. „Bulletin de la Société impériale des naturalistes de Moscou”. Nouvelle série. 4, s. 9, 20, 1890. (ros.).
↑ É. Oustalet. Description de deux nouvelles espèces d'Oiseaux de l’Afrique orientale. „Le Naturaliste: journal des échanges et des nouvelles”. 12^e Année — 2^c Série. 4 (9), s. 274, 1890. (fr.).
1 2 A. Roberts. Review of the nomenclature of South African birds. „Annals of the Transvaal Museum”. 8 (4), s. 261, 1922. (ang.).
↑ A. Roberts: The Birds of South Africa. London: H. F. & G. Witherby Limited, 1940, s. 335. (ang.).
↑ F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): IOC World Bird List (v15.2). [dostęp 2026-09-07]. (ang.).
↑ Passer domesticus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2021-07-25] (ang.).
↑ D.W. Winkler, S.M. Billerman & I.J. Lovette, Old World Sparrows (Passeridae), version 1.0, [w:] S.M. Billerman, B.K. Keeney, P.G. Rodewald & T.S. Schulenberg (redaktorzy), Birds of the World, Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY 2020, Passer, DOI: 10.2173/bow.passer4.01 [dostęp 2026-09-07] (ang.).
1 2 G.R. Gray: A list of the genera of birds: with their synonyma an indication of the typical species of each genus. London: R. and J.E. Taylor, 1840, s. 46. (ang.).
↑ The Key to Scientific Names ↓, Passer [dostęp 2022-01-17] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Pyrgita [dostęp 2026-09-07] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Corospiza [dostęp 2026-09-07] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Auripasser [dostęp 2026-09-07] .
↑ G.R. Gray: Catalogue of the genera and subgenera of birds contained in the British Museum. London: The Trustees, 1855, s. 77. (ang.).
1 2 The Key to Scientific Names ↓, Leucophrya [dostęp 2026-09-07] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Chrysospiza [dostęp 2026-09-07] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Clipeopasser [dostęp 2026-09-07] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Pyrgitulus [dostęp 2026-09-07] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Rubicundulus [dostęp 2026-09-07] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Salicipasser [dostęp 2026-09-07] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Sorella [dostęp 2026-09-07] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Ammopasser [dostęp 2022-01-17] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Pseudostruthus [dostęp 2026-09-07] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Megapasser [dostęp 2026-09-07] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Caffropasser [dostęp 2026-09-07] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Pyrgitopsis [dostęp 2026-09-07] .
↑ L.M. Allende, I. Rubio, V. Ruız-del-Valle, J. Guillen, J. Martınez-Laso, E. Lowy, P. Varela, J. Zamora, A. Arnaiz-Villena. The Old World Sparrows (Genus Passer) Phylogeography and Their Relative Abundance of Nuclear mtDNA Pseudogenes. „Journal of Molecular Evolution”. 53 (2), s. 144–154, 2001. DOI: 10.1007/s002390010202. (ang.).
↑ Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Passeridae Rafinesque, 1815 – wróble – Sparrows, snowfinches and allies (wersja: 2024-10-21). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-09-07].
↑ T.O. Elgvin, J.S. Hermansen, A. Fijarczyk, T. Bonnet, T. Borge, S.A. Sæther, K.L. Voje & G.-P. Sætre. Hybrid speciation in sparrows II: a role for sex chromosomes?. „Molecular Ecology”. 20 (18), s. 3823–3837, 2011. DOI: 10.1111/j.1365-294X.2011.05182.x. (ang.).
↑ J.S. Hermansen, S.A. Sæther, T.O. Elgvin, T. Borge, E. Hjelle & G.-P. Sætre. Hybrid speciation in sparrows I: phenotypic intermediacy, genetic admixture and barriers to gene flow. „Molecular Ecology”. 20 (18), s. 3812–3822, 2011. DOI: 10.1111/j.1365-294X.2011.05183.x. (ang.).

Bibliografia

Ch.L. Bonaparte: Conspectus generum avium. T. 1. Lugduni Batavorum: Apud E.J. Brill, 1850, s. 1–543. (łac.).
The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca (ang.).

[7] Nowa nazwa dla Auripasser Bonaparte, 1850 ze względu na puryzm.

[9] Niepoprawna późniejsza pisownia Pyrgita Cuvier, 1816.

[17] Młodszy homonim Pyrgitopsis Bonaparte, 1853 (Fringillidae).

[itis-1] Passer, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).

[Brisson-2] 1 2 M.J. Brisson: Ornithologie, ou, Méthode contenant la division des oiseaux en ordres, sections, genres, especes & leurs variétés: a laquelle on a joint une description exacte de chaque espece, avec les citations des auteurs qui en ont traité, les noms quils leur ont donnés, ceux que leur ont donnés les différentes nations, & les noms vulgaires. T. 1. Paryż: Ad Ripam Augustinorum, apud Cl. Joannem-Baptistam Bauche, bibliopolam, ad Insigne S. Genovesae, & S. Joannis in Deserto, 1760, s. 36. (fr.).

[cuv-3] G. Cuvier: Le règne animal distribué d’après son organisation, pour servir de base a l’histoire naturelle des animaux et d’introduction a l’anatomie comparée. T. 1. Paris: Chez Déterville, s. 385. (fr.).

[CITEREFBonaparte1850[http://www.biodiversitylibrary.org/page/43560772_511]-4] Bonaparte 1850 ↓, s. 511.

[CITEREFBonaparte1850[http://www.biodiversitylibrary.org/page/43560784_519]-5] Bonaparte 1850 ↓, s. 519.

[rei-6] H.G.L. Reichenbach: Avium systema naturale. Das natürliche system der vögel mit hundert tafeln grösstentheils original-abbildungen der bis jetzt entdecken fast zwölfhundert typischen formen. Vorlaüfer einer iconographie der arten der vögel aller welttheile. Dresden und Leipzig: Expedition der vollständigsten naturgeschichte, 1850, s. lxxv. (niem.).

[cab-8] J. Cabanis: Museum Heineanum: Verzeichniss der ornithologischen Sammlung des Oberamtmann Ferdinand Heine, auf Gut St. Burchard vor Halberstadt. T. 1: Singvögel. Halberstadt: In Commission bei R. Frantz, 1850–1851, s. 157. (niem.).

[vier-10] R. Vierthaler. Ornithologischer Tagebuchsbericht einer Reise auf dem blauen Nil von Chartum durch Sennaar nach Rosseires. „Naumannia: Archiv für die Ornithologie Vorzugsweise Europa's: Organ der Deutsche Ornithologen-Gesellschaft”. 2 (1), s. 30, 1852. (niem.).

[kaup-11] 1 2 3 J.J. Kaup & D.A. Röder (red.): Grundriss zu einem System der Natur. Nach des Verfassers Tode herausgegeben. Wiesbaden: Bischkopff, 1877, s. 122. (niem.).

[bog-12] М.Н. Богданов. Птицы Кавказа. „Труды Общества естествоиспытателей при Императорском Казанском университете”. 8 (4), s. 60, 1879. (ros.).

[har-13] G. Hartlaub. Ueber einige neue von Dr. Emin Bey, Gouverneur der Aequatorialprovinzen Aegyptens, um Lado, Central-Afrika entdeckte Vögel. „Journal für Ornithologie”. Vierte Folge. 28 (150), s. 210, 1880. (niem.).

[Zarudny-14] N.A. Zarudny. Орнитологическая фауна области Аму-Дарьи между гг. Чарджуемъ и Келифoмъ. „Bulletin de la Société impériale des naturalistes de Moscou”. Nouvelle série. 4, s. 9, 20, 1890. (ros.).

[ous-15] É. Oustalet. Description de deux nouvelles espèces d'Oiseaux de l’Afrique orientale. „Le Naturaliste: journal des échanges et des nouvelles”. 12^e Année — 2^c Série. 4 (9), s. 274, 1890. (fr.).

[rob22-16] 1 2 A. Roberts. Review of the nomenclature of South African birds. „Annals of the Transvaal Museum”. 8 (4), s. 261, 1922. (ang.).

[rob40-18] A. Roberts: The Birds of South Africa. London: H. F. & G. Witherby Limited, 1940, s. 335. (ang.).

[ioc-19] F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): IOC World Bird List (v15.2). [dostęp 2026-09-07]. (ang.).

[iucn1-20] Passer domesticus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2021-07-25] (ang.).

[Winkler&inni-21] D.W. Winkler, S.M. Billerman & I.J. Lovette, Old World Sparrows (Passeridae), version 1.0, [w:] S.M. Billerman, B.K. Keeney, P.G. Rodewald & T.S. Schulenberg (redaktorzy), Birds of the World, Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY 2020, Passer, DOI: 10.2173/bow.passer4.01 [dostęp 2026-09-07] (ang.).

[gray40-22] 1 2 G.R. Gray: A list of the genera of birds: with their synonyma an indication of the typical species of each genus. London: R. and J.E. Taylor, 1840, s. 46. (ang.).

[23] The Key to Scientific Names ↓, Passer [dostęp 2022-01-17] .

[24] The Key to Scientific Names ↓, Pyrgita [dostęp 2026-09-07] .

[25] The Key to Scientific Names ↓, Corospiza [dostęp 2026-09-07] .

[26] The Key to Scientific Names ↓, Auripasser [dostęp 2026-09-07] .

[gray55-27] G.R. Gray: Catalogue of the genera and subgenera of birds contained in the British Museum. London: The Trustees, 1855, s. 77. (ang.).

[leu-28] 1 2 The Key to Scientific Names ↓, Leucophrya [dostęp 2026-09-07] .

[29] The Key to Scientific Names ↓, Chrysospiza [dostęp 2026-09-07] .

[30] The Key to Scientific Names ↓, Clipeopasser [dostęp 2026-09-07] .

[31] The Key to Scientific Names ↓, Pyrgitulus [dostęp 2026-09-07] .

[32] The Key to Scientific Names ↓, Rubicundulus [dostęp 2026-09-07] .

[33] The Key to Scientific Names ↓, Salicipasser [dostęp 2026-09-07] .

[34] The Key to Scientific Names ↓, Sorella [dostęp 2026-09-07] .

[35] The Key to Scientific Names ↓, Ammopasser [dostęp 2022-01-17] .

[36] The Key to Scientific Names ↓, Pseudostruthus [dostęp 2026-09-07] .

[37] The Key to Scientific Names ↓, Megapasser [dostęp 2026-09-07] .

[38] The Key to Scientific Names ↓, Caffropasser [dostęp 2026-09-07] .

[39] The Key to Scientific Names ↓, Pyrgitopsis [dostęp 2026-09-07] .

[Allende&etal-40] L.M. Allende, I. Rubio, V. Ruız-del-Valle, J. Guillen, J. Martınez-Laso, E. Lowy, P. Varela, J. Zamora, A. Arnaiz-Villena. The Old World Sparrows (Genus Passer) Phylogeography and Their Relative Abundance of Nuclear mtDNA Pseudogenes. „Journal of Molecular Evolution”. 53 (2), s. 144–154, 2001. DOI: 10.1007/s002390010202. (ang.).

[Mielczarek&Kuziemko-41] Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Passeridae Rafinesque, 1815 – wróble – Sparrows, snowfinches and allies (wersja: 2024-10-21). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-09-07].

[Elgin&etal-42] T.O. Elgvin, J.S. Hermansen, A. Fijarczyk, T. Bonnet, T. Borge, S.A. Sæther, K.L. Voje & G.-P. Sætre. Hybrid speciation in sparrows II: a role for sex chromosomes?. „Molecular Ecology”. 20 (18), s. 3823–3837, 2011. DOI: 10.1111/j.1365-294X.2011.05182.x. (ang.).

[Hermansen&etal-43] J.S. Hermansen, S.A. Sæther, T.O. Elgvin, T. Borge, E. Hjelle & G.-P. Sætre. Hybrid speciation in sparrows I: phenotypic intermediacy, genetic admixture and barriers to gene flow. „Molecular Ecology”. 20 (18), s. 3812–3822, 2011. DOI: 10.1111/j.1365-294X.2011.05183.x. (ang.).