Perebory

Perebory (wybory, peretyki, pasamony) – ornament tkacki wykonany techniką wybierania, tworzący wzorzyste pasy, w którym partie deseniowe tkane są jednocześnie z gładkim płótnem, co nadaje im wypukły charakter. Technika ta nie jest wykorzystywana na całości lnianej tkaniny, a jedynie w pojawiającym się pasowo ornamencie. Perebory zdobiły obrusy, koszule, spódnice, ręczniki – były tkane razem z płótnem na określoną rzecz. Sposób tkania sprawiał, iż technika ta do złudzenia przypominała haft wykonany przy pomocy igły i nitki. Choć perebory polskie wykazują duże podobieństwo z do pereborów białoruskich czy ukraińskich, występuje kilka cech, które stanowią o ich odrębnym charakterze:

• układy pasowe ornamentów
• wyraźnie symetryczny charakter
• rzadkie występowanie elementów grzebykowatych i schodkowych
• brak zakończeń haczykowatych tworzących meandry

Występowanie

Dokładne miejsce pochodzenia motywu nie jest znane, jego charakter każe zwrócić uwagę na powiązania wschodnie, zaś sama forma i niektóre motywy zdobnicze wykazują podobieństwa z kobiercami azjatyckimi. Jedna z koncepcji dotycząca rodowodu pereborów wywodzi je ze sztuki Cesarstwa Bizantyjskiego. Z jego obszaru, za pośrednictwem Kościoła prawosławnego, trafiły one na terytorium ruskie, z którego przeniknęły na pozostałe tereny Słowiańszczyzny wschodniej. Zasięg występowania pereborów w Europie ogranicza się do terenów północnych, wschodnich oraz południowo-wschodnich. Występuje na obszarach państw takich jak Szwecja (wpływy fińskie), Litwa, Łotwa, Polska, Białoruś, Ukraina, Słowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, państwa byłej Jugosławii, Albania. Spotkać je można u Finów nadwołżańskich, Tatarów kazańskich, Udmurtów (Wotiaków), Wielkorusinów. Nie ma informacji rozszerzających zasięg występowania pereborów na kraje Europy zachodniej. Wśród Słowian wschodnich technika ta była najbardziej rozpowszechniona wśród Białorusinów i południowych Wielkorusinów, na Ukrainie występowała słabiej. Na terenach Polski występowała tam, gdzie zamieszkiwała ludność pochodzenia ruskiego, a więc na terenach wschodniej i północno-wschodniej Polski: północno-wschodnia część województwa lubelskiego, wschodnia część województwa podlaskiego.

Najwięcej danych etnograficznych dotyczących pereborów pochodzi z obszaru województwa lubelskiego, gdzie zasięg ich występowania pokrywał się z zasięgiem występowania stroju włodawskiego i nadbużańskiego. Obecnie na Lubelszczyźnie działają najsilniejsze ruchy regionalne, mające na celu reaktywację i promocję tego typu twórczości ludowej. W 2013 wykazały to badania terenowe, przeprowadzone na terenie powiatów bialskiego i włodawskiego przez uczestników projektu „Atlas Polskich Strojów Ludowych: kontynuacja prac wydawniczych, przeprowadzenie badań terenowych i kwerend źródłowych oraz cyfryzacja materiałów źródłowych i udostępnienie ich w Internecie” 2011-2014, realizowanego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki.

Historia

Nie wiadomo, kiedy perebory pojawiły się po raz pierwszy na omawianych terenach. Z notatek XIX-wiecznych badaczy wynika, że tego typu zdobnictwo było wówczas zjawiskiem żywym i powszechnym. Najwcześniej perebory zniknęły z krańców północnych i południowych obszaru swego występowania. Spowodowane było to masowym napływem ludności, rozpływaniem się etnicznego pierwiastka ruskiego. I wojna światowa i ewakuacja ludności w 1915 roku rozpoczęła zanikanie ornamentu tkackiego wzdłuż wschodniej granicy występowania. Perebory najdłużej zachowały się wzdłuż zachodniej granicy występowania, w rejonach niedotkniętych znacząco wojną, gdzie przetrwały aż do okresu międzywojennego. Jednym z powodów stopniowego zanikaniu ornamentu tkackiego może być zmieniająca się moda. Z końcem XIX wieku zniknęły lniane płaty nagłowne, XX wiek przynosi kres lnianym spódnicom. Po I wojnie światowej stroje ludowe nie były już popularne wśród mieszkańców wsi. Najdłużej zachowała się tradycja zdobienia kobiecych koszul, choć i tu perebory były wypierane przez nową formę zdobień – haft krzyżykowy. Perebory, które do tej pory odróżniały ludność ruską, najdłużej zachowały się przez określających się jako Polaków unitów, haft krzyżykowy staje się wyróżnikiem Ukraińców. II wojna światowa przyniosła kres wykonywania pereborów. Przez długi czas uznawane były za technikę wymarłą.

Technika wykonania

Perebory powstają z wykorzystaniem czterech nicielnic, deseczek i prętów. Technika wykonania wzoru to technika wybierania - nici osnowy za pomocą iglicy wybierane są przed płochę. Pierwszą z deseczek stawiano prostopadle do osnowy, w powstały przesmyk pomiędzy płochą i nicielnicami wsuwano szerszą i dłuższą deseczkę. Poprzednią wysuwano, czynność powtarzano. Poprzez powstały ziew przerzucano czółenko z wątkiem, w miejsce ostatniej deseczki wsuwano leszczynowy lub wiklinowy pręt zwany cepkiem lub chlubem. Wtedy przerzucało się czółenko z podwójnym wątkiem i likwidowało ziew.

Powtarzając wymienione czynności dochodziło się do połowy wysokości wzoru. Druga część była symetrycznym odbiciem pierwszej, jej wykonanie ułatwiały pręty oznaczające, w które miejsce osnowy należało włożyć deseczkę, bez potrzeby ponownego wybierania nitek. 

Materiał

1. Przędza lniana
   • nici domowej roboty
   • farbowane przy pomocy barwników naturalnych lub u miejskich farbiarzy
2. Przędza bawełniana – bałchwa, szewczyca – obszar występowania stroju nadbużańskiego, szułczyca, gur – obszar występowania stroju włodawskiego
   • kupowana w sklepie lub u wędrownych Żydów
   • przędza w gotowych kolorach, wcześniej farbowana
3. Włóczka DMC – mulina
   • nietypowy materiał
   • pojawił się po I wojnie światowej
   • głównie do zdobienia ręczników

Kolorystyka

Kolorystyka ornamentu tkackiego jest niezwykle istotna przy całości kompozycji. Może wskazywać na region z którego pochodzi, funkcję, jaką pełniła, i okres, w którym powstała. Najczęściej występowały perebory dwubarwne. Elementy w jednym pasie wykonywane były tym samym kolorem, z czasem dla urozmaicenia w pasie środkowym wprowadzano kolor trzeci kontrastujący (np. żółty, pomarańczowy). Na początku XX wieku zaczęto wprowadzać dwa kolory w jednym szlaku, a dla uzyskania kontrastu odrębnym kolorem wykonywano kontur figury bądź też wypełniano je całe. Występowały perebory jednobarwne np. żałobne z okolic Bugu. W większości jednak perebory jednobarwne pochodzą z okresów późniejszych.

Najczęściej łączonymi kolorami były: czerwony i granatowy oraz czerwony i czarny. Czerwień występowała w różnych odcieniach i nasyceniu. W powiecie bialskim koszule zdobione ornamentem z czerwienią gotowaną w korze olchowej noszono na co dzień, zaś te z wykorzystaniem przędzy w kolorze żywiej czerwieni, zwane parasinne, noszono jako odświętne. Przędzę farbowano przy pomocy barwników naturalnych bądź też nabywano wcześniej ufarbowaną, niekiedy poddając ją dodatkowym procesom. Jednym z nich było obgotowywanie nabytej wcześniej, ufarbowanej przędzy w wywarach z odpowiednich roślin. Proces ten prowadził do zmiany koloru, która była działaniem celowym lub też jedynie skutkiem ubocznym utrwalenia koloru, efektem nieznaczącym.

Ornamentyka

Układy pasowe ornamentów i wyraźnie symetryczny charakter są elementami stanowiącymi o odrębności, wyróżniającymi perebory polskie. Elementy kompozycji posiadają najczęściej geometryczny charakter, są to układy figur lub zgeometryzowane motywy roślinne. Inwencja twórcza tkaczek była ograniczona, rzadko powstawały nowe motywy, kompozycje. Wzory były zapożyczane od sąsiadek, powielane. Rzadko spotykane były drukowane wzorniki. W końcowej fazie występowania widoczne było odejście od tradycyjnych form geometrycznych na rzecz kształtów roślinnych.

Przypisy

Zobacz multimedia związane z tematem: Perebory

Linki zewnętrzne

• Perebory [online], perebory.pl [dostęp 2026-06-03] . strona główna serwisu

Bibliografia

• T. Karwicka, Zdobnictwo tkackie ubiorów i ręczników lnianych płn. wsch. Lubelszczyzny, „Studia i materiały Lubelskie”, t. 2: Etnografia, 1962, s. 7-62.
• E. Królikowska, Tkactwo ludowe [w:] Piękno użyteczne czy piękno ginące: informator o realizacji programu Ministerstwa Kultury i Sztuki "Ginące zawody", Wrocław 1997.
• MonikaM. Trypuz MonikaM., Perebory lubelskie, „Kultura Wsi. Ludzie Wydarzenia Przemiany”, 24 (1), 2024, s. 76-86, ISSN 2353-5768 [dostęp 2026-06-03] .